تصحیح رسالۀ «توجیه کلام الشیخ الرئیس فی إثبات الواحد لا یصدر عنه إلّا الواحد» از میرزا ابراهیم همدانی به همراه مقدمۀ تحلیلی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه فلسفه، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم

2 داشنگاه ادیان و مذاهب قم

3 دانشگاه ادیان و مذاهب

10.22034/iw.2020.234155.1425

چکیده

قاعدۀ «الواحد» یکی از قواعد جنجالی در فلسفه و کلام اسلامی است. فیلسوفان برای تبیین آفرینش از این قاعده استفاده کرده و سعی در برهانی کردن آن داشته‌اند. یکی از برهان‌هایی که برای قاعدۀ الواحد اقامه شده برهان ابن‌سیناست. فخر رازی به این برهان اشکال گرفته است، ولی دوانی از برهان ابن‌سینا دفاع کرده است. یکی از فیلسوفان کمترشناخته‌شده به نام میرزا ابراهیم حسینی همدانی نیز در رساله‌ای کوتاه به اشکال فخر جواب داده است. به نظر او، اگر علتی دو معلول داشته باشد، آنگاه هر کدام از این معلول‌ها نسبت به آن علت خصوصیتی دارند که دیگری ندارد. فی‌المثل «آ» خصوصیتی با علت دارد که «ب» آن خصوصیت را ندارد و بالعکس. باتوجه به اینکه اگر واحد حقیقی مصدری برای آ و برای غیر آ باشد، آنگاه لازم می‌آید بر واحد حقیقی خصوصیتی که با «آ» دارد غیر از خصوصیتی باشد که با «ب» دارد و اگر این واحد، واحد حقیقی باشد، آنگاه لازم می‌آید که از حیثیت واحد هم مصدر برای غیر«آ» باشد و هم مصدر برای غیر«آ» نباشد و این تناقض است. در نوشتۀ حاضر رسالۀ همدانی را تصحیح انتقادی کرده و برهان ابن‌سینا و اشکالات و دفاع‌های مربوط به آن را تحلیل کرده‌ایم.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


−         آقا بزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، چاپ سوم، دار الأضواء، بیروت، 1403.
−         آقابزرگ تهرانى، محمدمحسن، طبقات أعلام الشیعة، دار إحیاء التراث العربی، بیروت‏، 1430.
−         آمدی، سیف‏الدین، أبکار الأفکار فی أصول الدین، تحقیق و تعلیق أحمد فرید المزیدی، دارالکتب العلمیه منشورات محمد علی بیضون، بیروت، 1424.
−         ابن‏سینا، حسین بن عبداﷲ، المبدأ و المعاد، به اهتمام عبداﷲ نورانی، مؤسسۀ مطالعات اسلامی، تهران، 1363.
−         ابن‏سینا، حسین بن عبداﷲ، المباحثات، توضیح و مقدمه محسن بیدارفر، انتشارات بیدار، قم، 1371.
−         ابن‏سینا، حسین بن عبداﷲ، الإشارات و التنبیهات، تحقیق مجتبی زارعی، چاپ دوم، بوستان کتاب، قم، 1387.
−         ابن‏سینا، حسین بن عبداﷲ، الهیات از کتاب شفا، ویرایش و ترجمه ابراهیم دادجو، انتشارات امیر کبیر، تهران، 1388.
−         ابن‏سینا، حسین بن عبداﷲ، التعلیقات، مقدمه و تحقیق و تصحیح سیدحسین موسویان، مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، تهران، 1391.
−         ابن‏سینا، حسین بن عبداﷲ، رسالۀ عرشیه در مجموعۀ رسائل شیخ الرئیس ابن‏سینا، تصحیح و توضیحات سیدمحمود طاهری، چاپ دوم، انتشارات آیت اشراق، قم، 1391.
−         افندى، عبداﷲ، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، تحقیق سیداحمد حسینى اشکورى، به‏اهتمام محمود مرعشى، مؤسسة التاریخ العربی، بیروت‏، ‏1431.
−         افندی، عبداﷲ، تعلیقة أمل الآمل، تدوین و تحقیق سیداحمد حسینی اشکوری، کتابخانۀ آیة اﷲ مرعشی نجفی، قم، 1410.
−         امین، محسن، أعیان الشیعة، دار التعارف للمطبوعات، بیروت، 1403.
−         ایجی، عضدالدین، شرح المواقف، تصحیح محمود عمر الدمیاطی، دارالکتب العلمیة، بیروت، 1419.
−         بغدادی، اسماعیل، هدیة العارفین: أسماء المؤلفین و آثار المصنفین، تصحیح محمد مهدی خرسان، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، 1951.
−         تبریزی، ملارجبعلی، الاصل الاصیل، تصحیح و مقدمه عزیز جوانپور هروی و حسن اکبری بیرق، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، تهران، 1386.
−         جمعی از نویسندگان (لجنة العلمیة فی مؤسسه الإمام الصادق)، معجم طبقات المتکلمین، مقدمه جعفر سبحانی، مؤسسة الإمام الصادق، قم، 1424.
−         حر عاملی، محمد، أمل الآمل فی علماء جبل عامل، تحقیق احمد حسینی اشکوری، مکتبة الأندلس، نجف، بی‌تا.
−         خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات، تحقیق اسداﷲ اسماعیلیان، انتشارات دهاقانی (اسماعیلیان)، قم، 1390.
−         رازی، فخرالدین، المباحث المشرقیة فی علم الالهیات و الطبیعیات، چاپ دوم، انتشارات بیدار، قم، 1411.
−         ژیلسون، اتین، تاریخ فلسفۀ مسیحی در قرون وسطی، ترجمۀ رضا گندمی نصر آبادی، انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، 1389.
−         طباطبایی، سیدمحمدحسین، نهایة الحکمة، تعلیق محمدتقی مصباح یزدی، منشورات مؤسسة الخرسان للمطبوعات، بیروت، 1426.
−         فارابی، ابونصر، آراء اهل المدینة الفاضلة و مضاداتها، تقدیم و تعلیق علی بوملحم، دار و مکتبة الهلال، بیروت، 1995.
−         فلوطین، دورۀ آثار فلوطین، ترجمۀ محمدحسن لطفی، انتشارات خوارزمی، تهران، 1366.
−         فلوطین، «اثولوجیا» در افلوطین عند العرب، تحقیق عبدالرحمن بدوی، مکتبة النهضة المصریة، قاهره، 1955.
−         قطب‎الدین شیرازی، شرح حکمة الاشراق، به اهتمام عبداﷲ نوری و مهدی محقق، انتشارات انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، تهران، 1383.
−         قمی، عباس، الکنی و الألقاب، مقدمۀ محمدهادی امینی، چاپ پنجم، مکتبة الصدر، 1368.
−         کنتوری، اعجاز حسین، کشف الحجب و الأستار عن أسماء الکتب و الأسفار، کتابخانۀ آیةاﷲ مرعشی نجفی، قم، 1409.
−         مدنی، سیدعلیخان، سلافة العصر فی محاسن الشعراء بکل مصر، چاپ دوم، مکتبة المرتضوی، تهران، 1383.
−         ملاصدرا، الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، چاپ سوم، دار احیاء التراث، بیروت،  1981.
−         ملاصدرا، شرح و تعلیقه بر الهیات شفا، تصحیح و تحقیق و مقدمه نجفقلی حبیبی، انتشارات بنیاد حکمت صدرا، تهران، 1382.
−         میرداماد، محمدباقر، القبسات، به اهتمام مهدی محقق و دیگران، انتشارات دانشگاه تهران، تهران، 1369.
−         یزدی، ملاعبداﷲ، حاشیة ملاعبداﷲ علی التهذیب، تعلیقه مصطفی حسینی تربتی، چاپ سوم، انتشارات دار التفسیر، 1390.