نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه معماری، دانشکده عمران، معماری و هنر، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران

2 گروه هنر،‌ واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.

3 گروه معماری، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.

10.22034/iw.2020.228022.1417

چکیده

باتوجه به شکل‌گیری جریان‌های شناخت‌شناسانه‌ی متفاوت در شناخت هنر اسلامی، به نظر می‌رسد از آنجایی که حکمت معنوی اسلام در صورت و معنای‌ هنرهای آن متجلی است، پژوهشگران درتبیین چیستی معماری‌اسلامی از وجوه مختلف آن غافل مانده‌اند. پژوهش حاضر باهدف مطالعه‌ی تطبیقی آراء تیتوس‌بورکهارت و الگ‌گرابار به دنبال تبیین چیستی معماری‌اسلامی است. سنت‌گرایان با رویکردی معناگرا، معماری‌اسلامی را در قالب قواعدی فراتاریخی و فرازمانی، متاثر از جوهره‌ی اسلام می‌دانند و تاریخ‌‌باوران با توجه به آموزه‌های فلسفه‌ی تاریخ هگل، معماری‌اسلامی را ادامه‌ی هنر بیزانسی و ساسانی می‌شمارند. با مفروض دانستن اینکه علیرغم تفاوت روش‌شناختی در رویکرد ایشان، معماری‌اسلامی را باتوجه به نقش مولفه‌ی دینی تبیین می‌کنند؛‌‌‌ ‌سؤال این است تفاوت دیدگاه آنان چه تاثیری در تعریف‌شان از معماری‌اسلامی دارد؟ یافته‌ها نشان می‌دهد بورکهارت، شکل‌گیری معماری و عناصر آن را برگرفته از سنت‌های دین اسلام می‌داند؛ اما گرابار از اسلام به عنوان مولفه‌ای فرهنگ‌ساز در کنار مولفه‌های تاریخی و اجتماعی یاد می‌کند.

کلیدواژه‌ها

-        اتینگهاوزن، ریچارد، هنر در جهان اسلام، ترجمة مهرداد وحدتی دانشمند، نشر بصیرت، تهران، 1390.
-        ________ و گرابار، الگ، هنر و معماری اسلامی: 1250-650، ترجمه یعقوب آژند، نشر سمت، تهران، 1396.
-        الرفاعی، انور، تاریخ هنر در سرزمین های اسلامی، ترجمه عبدالرحیم قنوات، انتشارات جهاد دانشگاهی مشهد، مشهد، 1391.
-        ایروین، رابرت، هنر اسلامی، ترجمه رؤیا آزادفر، انتشارات سوره مهر، تهران، 1388.
-        الیاده، میرچا، مقدس و نامقدس، ترجمه بهزاد سالکی، نشر خرد ناب، تهران، 1380.
-        ایمانی، نادیه، معماری و اسلام. رساله دکتری معماری، دانشکده هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، 1383.
-        ________، نقد تلقی مورخان از معماری اسلامی، گلستان هنر، شماره 1، ص 74-80، 1384.
-        بورکهارت، تیتوس، روح هنر اسلامی، ترجمه سید حسین نصر، هنر و مردم، شماره 55، ص 2-7، 1346.
-        ________، هنراسلامی: زبان و بیان، ترجمه مسعود رجب نیا، انتشارات سروش، تهران، 1365.
-        ________، هنر مقدس: اصول و روش ها، ترجمه جلال ستاری، انتشارات سروش، تهران، 1369.
-        ________، ارزش های جاویدان در هنر اسلامی، ترجمه سید محمد آوینی، در: جاودانگی و هنر، نشر برگ، تهران، 1370.
-        ________، م‍ب‍ان‍ی‌ ه‍ن‍ر م‍ع‍ن‍وی، در: م‍ق‍الات‍ی‌ از ه‍ان‍ری‌ ک‍رب‍ن‌ و دی‍گ‍ران، ب‍ه‌ک‍وش‍ش‌ دف‍ت‍ر م‍طال‍ع‍ات‌ دی‍ن‍ی‌ ه‍ن‍ر، تهران، 1372.
-        ________، هنر عربی یا اسلامی، ترجمه امیرحسین رنجبر، فصلنامه هنر، شماره 28، ص 53-59، 1374.
-        ________، نظری به اصول و فلسفه هنراسلامی، ترجمه غلامرضا اعوانی، هنر دینی، شماره 2، ص 67-78، 1378.
-        ________،الف، جهان شناسی سنّتی و علم جدید، ترجمه حسین آذرکار، انتشارات حکمت، تهران، 1388.
-        ­­­­­________،ب، نقش هنرهای زیبا در نظام آموزشی اسلام، ترجمه سید محمد آوینی، در: سه رهیافت به حکمت هنر اسلامی، انتشارات سوره مهر، تهران، 1388.
-        پازوکی، شهرام، تاریخی­گری و نسبت آن با بنیادهای نظری تاریخ هنر، خیال، شماره 10، ص 4-13، 1383.
-        آلن، تری، تصویر بهشت در هنر اسلامی: نقدی بر رویکرد غیرتاریخی به هنر اسلامی، ترجمه امینه انجم شجاع، گلستان هنر، شماره 4، ص 51-66، 1385.
-        چیتیک، ویلیام، علم جهان، علم جان: ربط جهان شناسی اسلامی در دنیای جدید، ترجمه سیدامیرحسین اصغری، انتشارات اطلاعات، تهران، 1388.
-        حجت، عیسی، سنّت سنّت­گرایان و سنّت گرایی معماری، نشریه هنرهای زیبا معماری و شهرسازی، دوره 20، شماره 1، ص 5-16، 1394.
-        خندقی، جوادامین و موسوی گیلانی، سیدرضی، نقد دیدگاه سنّت گرایان در باب هنر سنّتی، هنر مقدس و هنر دینی، معرفت ادیان، شماره 3، ص 107- 128، 1394.
-        سلمانی، علی و چتربحر، حمیدرضا، روش شناسی تطبیقی مطالعه هنر اسلامی با تأکید بر نمونه موردی محراب، پژوهش‌های باستان شناسی ایران، شماره 11، ص 177-190، 1395.
-        شهبازی، مجید، میرزایی، قاسم و محمدی کیا، محمد، نقش عناصر طبیعت و نمادپردازی در عرفان و هنر اسلامی، فصلنامه تخصصی عرفان اسلامی، سال هشتم، شماره 32، ص 223-242، 1391.
-        صبری، حسین و اعوانی، غلامرضا، مبانی سنّتی هنرهای اسلامی، دوفصلنامه جاویدان خرد، شماره 35، ص 121-138، 1398.
-        طهوری، نیر، ملکوت آینه‌ها: مجموعه مقالات در حکمت هنراسلامی، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران، 1391.
-        عرب صالحی، محمد، فهم در دام تاریخی نگری: گادامر و تاریخ مندی فهم، سازمان انتشارات فرهنگ و اندیشه اسلامی، تهران، 1389.
-        قیّومی بیدهندی، مهرداد، آثار و افکار الگ گرابار، دانشنامه، شماره 3، ص 69-135، 1383.
-        ________، بررسی انتقادی چهار تاریخ­نامه معماری ایران، خیال، شماره 15، ص 4-37، 1384.
-        کربن، هانری، معبد و مکاشفه، ترجمه انشااله رحمتی، نشر سوفیا، تهران، 1379.
-        کریچلو، کیت، نقش و جهان شناسی، ترجمه مهرداد قیّومی بیدهندی، در جام نو، می کهن: مقالاتی از اصحاب حکمت جاویدان، به کوشش مصطفی دهقان، مؤسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی، تهران، 1384.
-        گرابار، الگ، شکل گیری هنر اسلامی، ترجمه مهرداد وحدتی دانشمند، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، 1379.
-        ________، نمادها و نشانه‌ها در معماری اسلامی، ترجمه‌ نیر طهوری، گلستان هنر، شماره 9، ص13-25، ۱۳۸۶.
-        ________ و دیگران، معماری اسلامی، ترجمه اکرم قیطاسی، انتشارات سوره مهر، تهران، 1391.
-        لیمن، اولیور، درآمدی بر زیبایی شناسی اسلامی، ترجمه محمدرضا ابوالقاسمی، نشر ماهی، تهران، 1391.
-        لینگز، مارتین، رمز و مثال اعلی: تحقیقی در معنای وجود، ترجمه فاطمه صانعی، انتشارات حکمت، تهران، 1391.
-        مازیار، امیر، نسبت هنراسلامی و اندیشه اسلامی از منظر سنّت گرایان، کیمیای هنر، شماره 3، ص 7-12، 1391.
-        مجدموسی، محمد الاسد، نیم قرن تحقیق در هنر اسلامی، ترجمه رمضانعلی روح اللهی، گلستان هنر، شماره 4، ص 24-34، 1385.
-        معتمدی، احمدرضا، سمبولیسم از نظر هگل و سنّت گرایان، قبسات، شماره 60، ص 165-190، 1390.
-        موسوی گیلانی، سیدرضی، روش شناسی هنر اسلامی، قبسات، شماره 78، ص 85-114، 1394.
-        نجیب اوغلو، گلرو، هندسه و تزیین در معماری اسلامی، ترجمه مهرداد قیّومی بیدهندی، نشر روزنه، تهران، 1389.
-        نصر، سید حسین، در جستجوی امرقدسی، ترجمه مصطفی شهرآئینی، نشر نی، تهران، 1385.
-        هاورز، آرنولد، فلسفه ی تاریخ هنر، ترجمه محمدتقی فرامرزی، انتشارات نگاه، تهران، 1382.