جاویدان خرد

جاویدان خرد

ابن عربی: جایگاه و اهمیت او در ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استاد فلسفه موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
10.22034/iw.2026.584768.1890
چکیده
این نوشتار به بررسی جایگاه منحصر‌به‌فرد محی‌الدین ابن‌عربی، ملقب به «شیخ اکبر»، در فضای فکری و عرفانی ایران، به‌ویژه ایران معاصر، می‌پردازد. ابن‌عربی تأثیرگذارترین عارف در جهان اسلام و به‌ویژه ایران بوده است، به طوری که آثار او مرزهای آرای متفکران بسیاری را درنوردیده و فیلسوفان، متکلمان و فقیهان بسیاری را تحت تأثیر قرار داده است. به همین جهت، در حالی که گروهی شأن او را تا حدّ لقب "محی‌الدین" بالا برده‌اند، گروهی دیگر وی را به تخطئه و حتّی کفر متهم کرده و «ممیت‌الدین» نامیده‌اند.
پذیرش گسترده ابن‌عربی در ایران را می‌توان در مقایسه با هم‌وطن و معاصر او «ابن‌رشد» بهتر دریافت؛ در حالی که تفکر عقلی‌مشرب ارسطویی ابن‌رشد در غربِ جهان اسلام (اندلس) ریشه دواند و از تمهیدات ظهور مدرنیته در غرب شد، در ایران این تفکر شهودی - عرفانی ابن‌عربی بود که با سنت‌های شیعی و فلسفه صدرایی گره خورد. شارحان بزرگی همچون سید حیدر آملی و شاه نعمت‌الله ولی تلاش کردند موافقت آموزه‌های او (مانند وحدت وجود و انسان کامل) و تعالیم باطنی شیعی را نشان دهند و حتّی آن را شرح و بسط دهند.
این مقاله همچنین به نقدها و چالش‌های پیرامون ابن‌عربی می‌پردازد که در چهار دسته کلی تقسیم می‌شوند: ۱. انتقادهای دینی (مواردی نظیر وحدت وجود و ایمان فرعون هنگام مرگ)؛ ۲. انتقادهای کلامی و فقهی شیعه (کلامی مانند عدم اعتقاد به عصمت انبیا و شیعه‌ستیزی و فقهی مثل جواز تکتّف در نماز)؛ ۳. انتقادهای ادبی و روشنفکری معاصر (مثل اتهام انتحال، زبان مبهم و خیال‌پردازی)؛ ۴. انتقادهای سیاسی (ارتباط آموزه ولایت او با نظریه ولایت فقیه در دوران معاصر). اکثر دستۀ سوم و چهارم این انتقادها جدید و مربوط به ایران معاصر است و همین دسته است که در این مقاله مورد بررسی و نقد قرار می‌گیرد.
در نهایت، نویسنده مقاله تأکید می‌کند که فهم ابن‌عربی نیازمند آشنایی با منطق درونی و زبان نمادین عرفانی، و هم‌سخنی با اوست. آرای ابن‌عربی و زبان بیانش را نمی‌توان براساس تفکر مدرن سنجید و درباره‌اش داوری کرد. نگاه وی به زبان کاملاً برخلاف فیلسوفان تحلیلی است. به هر تقدیر ابن‌عربی صرفاً یک شخصیت تاریخی نیست، بلکه حضور او در ادبیات، هنر، فلسفه و حتی سیاست معاصر ایران همچنان زنده و چالش‌برانگیز است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Ibn Arabi: His Status and Importance in Iran

نویسنده English

Shahram Pazuki
Professor at the Iranian Institute of Philosophy.
چکیده English

This paper examines the unique status of Muhyiddin Ibn Arabi, famously known as "Al-Shaykh al-Akbar" (The Greatest Master), within the intellectual and Sufi mystical landscape of Iran, with a particular focus on the contemporary era. Ibn Arabi has been the most influential Sufi mystic in the Islamic world, and specifically in Iran; his works have transcended the intellectual boundaries of numerous thinkers, profoundly impacting philosophers, theologians, and jurists alike. Consequently, while one group has elevated his stature to the title of "Muhyiddin" (The Reviver of Faith), another group has accused him of error and even heresy, dubbing him "Mumit al-Din" (The Destroyer of Faith).
The widespread reception of Ibn Arabi in Iran is best understood in comparison to his compatriot and contemporary, Ibn Rushd (Averroes). While Ibn Rushd’s Aristotelian rationalism took root in the Islamic West (Andalusia) and served as a precursor to Western modernity, it was Ibn Arabi’s Sufi mystical-intuitive thought that resonated in Iran, intertwining with Shi'a traditions and Sadraean philosophy. Renowned commentators such as Sayyid Haydar Amuli and Shah Nimatullah Wali sought to demonstrate—and even expand upon—the compatibility of his core doctrines (such as the Unity of Being and the Perfect Man) with Shi'a esoteric teachings.
Furthermore, this article addresses the critiques and challenges surrounding Ibn Arabi, which are classified into four general categories: 1) Religious critiques (concerning issues like the Unity of Being and Pharaoh’s faith at the time of death); 2) Shi'a theological and jurisprudential critiques (theologically regarding the infallibility of prophets and perceived anti-Shi'a sentiments, and jurisprudentially concerning issues like takattuf—folding hands—in prayer); 3) Modern intellectual and literary critiques (such as accusations of plagiarism, linguistic ambiguity, and phantasmagoric speculation); and 4) Political critiques (the so- called link between his doctrine of Wilayah and the contemporary theory of Wilayat-e Faqih). The third and fourth categories, which are largely modern and specific to contemporary Iran, constitute the primary focus of this article’s analysis and critique.
Ultimately, the author emphasizes that understanding Ibn Arabi necessitates an acquaintance with his internal logic and symbolic mystical language, as well as an "inner dialogue" with him. Ibn Arabi’s views and expressive style cannot be judged or measured through the lens of modern thought; indeed, his perspective on language is fundamentally opposed to that of analytic philosophers. In any event, Ibn Arabi is not merely a historical figure; his presence in contemporary Iranian literature, art, philosophy, and even politics remains vibrant and provocatively challenging.

کلیدواژه‌ها English

Ibn Arabi: Commentators and Critics
Mysticism and Analytic Philosophy
Literary and Political Critique of his Works
Ibn Arabi and Persian Literature
Sympathetic Dialogue (Inner Resonance) with Ibn Arabi
قرآن کریم.
عهد عتیق (کتاب مقدس)، سفر تکوین، باب دوم.
ابن‌عربی، محیی‌الدین، (بی‌تا)  الفتوحات المکیه، ۴ جلد، بیروت: دارصادر.
افلاکی، شمس‌الدین احمد، (۱۳۶۲) مناقب‌العارفین، به کوشش تحسین یازیچی، تهران: دنیای کتاب.
آشتیانی، سید جلال‌الدین، (1387) مقدمه بر شرح فصوص‌الحکمه فارابی، تحقیق محمد ملکی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
آملی، سید حیدر،(۱۳۵۴) نص‌النصوص فی شرح فصوص‌الحکم، تصحیح و مقدمه عثمان اسماعیل یحیی و هانری کربن، تهران: انستیتو ایران و فرانسه.
آملی، سید حیدر، (1368) جامع‌الاسرار و منبع‌الانوار، تصحیح و مقدمه عثمان اسماعیل یحیی و هانری کربن، تهران: انستیتو ایران و فرانسه، چ2.
آملی، سید حیدر،(۱۳۸۵ ش) المحیط الاعظم و البحر الخضم فی تأویل کتاب الله العزیز المحکم، با تصحیح و مقدمه موسوی تبریزی، قم: المعهد الثقافی نور علی نور.
بخارا، (۱۳۸۶) «گزارش شب ابن‌عربی»، شماره ۶۲، تهران.
جهانگیری، محسن، (۱۳۷۵) محیی‌الدین ابن‌عربی چهره برجسته عرفان اسلامی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چ4.
الحماد، زیاد بن عبدالله، (۱۴۳۲ ه.ق) العلاقة بین المتصوفة و الامامیة، الریاض.
رضوی، مرتضی، (۱۳۹۰) «نقد ابن‌عربی در آینه فصوص»، فصلنامه سمات، سال دوم، شماره ۶، پاییز و زمستان.
شاه نعمت‌الله ولی، سید نورالدین، (۱۳۵۷) رساله‌های حضرت سید نورالدین شاه نعمت‌الله ولی، به سعی جواد نوربخش، تهران: خانقاه نعمت‌اللهی.
عراقی، فخرالدین، (۱۳۶۳) لمعات، با مقدمه و تصحیح محمد خواجوی، تهران: انتشارات مولی.
غفاری، حسین، (۱۳۹۱) جدال با مدعی، تهران: انتشارات حکمت.
قزوینی، ملا عبدالنبی، (۱۳۹۰) تذکره میخانه، به کوشش احمد گلچین معانی، ج ۷، تهران: انتشارات اقبال.
کدیور، محسن، (1378) حکومت ولایی، تهران: نشر نی.
مطهری، مرتضی، (۱۳۹۰) کلیات علوم اسلامی (بخش چهارم: عرفان)، ج ۱۴، تهران: انتشارات صدرا.
ملکیان، مصطفی، (۱۳۹۳)  «در حسن کار موحّد و نقد ابن عربی»، در کتاب با قافله شوق (ارج‌نامه دکتر محمدعلی موحد)، به اهتمام محمدطاهر خسروشاهی، تبریز.
منتظری، آیت‌الله حسینعلی (۱۳۸۲) «باب مفتوح اجتهاد» در کتاب اندر باب اجتهاد، به کوشش سعید عدالت‌نژاد، تهران: طرح نو.
موحد، محمدعلی، (1385) فصوص الحکم، ترجمه فارسی، مقدمه، تهران: نشر کارنامه.
وکیلی، محمدحسن، (۱۳۹۸) محیی‌الدین شیعه خالص، مشهد: مؤسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلامی.
Chittick, William (2012), "Wahdat-al Wujud in India", Ishraq, Islamic Philosophy Yearbook, No. 3, Moscow, (P. 39).
دوره 22، شماره 2 - شماره پیاپی 48
ویژه نامه " ابن عربی"
اسفند 1404
صفحه 5-25