جاویدان خرد

جاویدان خرد

تحلیلی نوین از موقف صراط بر اساس تلقی عرفانی از حکمت متعالیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری فلسفه اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد، حکمت متعالیه
2 گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد
چکیده
تاریخ حکمت گواه آن است که شناخت حیات پس از مرگ و گفت‌وگو پیرامون آن همواره از معماهای محبوب اندیشمندان بوده‌است. در میان ایشان، صدرالمتالهین یکی از موفق‌ترین متفکران مسلمانی است که توانست از بسیاری از مواقف پس از مرگ تحلیل و تبیینی عقلانی ارائه کند. از جمله مواقفی که ملاصدرا به تحلیل برهانی آن پرداخته، موقف صراط است. به باور او حقیقت صراط، چیزی جز تمثل نفس در هیئت پُلی بر جهنم نیست، درحالی‌که به نظر می‌رسد این قرائت از صراط، به‌تنهایی نوعی ناسازگاری با صراطی که در دین گفته شده دارد؛ پژوهش حاضر که به روش تحلیلی-توصیفی نگاشته شده، با التفات به مبانی منیع صدرایی و متون دینی، اثبات می‌کند صراط مشهود، بدون شائبه مجاز، وجهی از باطن انسان کامل محمدی است و آن‌چه صدرالمتالهین درباره صراط می‌گوید در حقیقت کیفیت گذر از صراط است؛ به این ترتیب در پژوهش حاضر در عین ارائه تفسیری جدید از صراطِ مشهود در قیامت، بر تفسیر ملاصدرا از صراط (با اندکی تصرف و به‌نحوی سازگار با خوانش مزبور)، تحفظ شده است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


_        قرآن کریم
_        ابشی کاظم، (1387)، «مغالطه در صراط های مستقیم»، کتاب نقد، 49، زمستان 1387، 175-207.
_        ابن أبی جمهور، محمد بن زین الدین، (1405ق)، عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة، تصحیح: مجتبى عراقى، قم، دار سید الشهداء.
_        ابن‌ بابویه، محمد بن علی، (1371)، الإعتقادات، قم، المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید.
_        ابن بابویه، محمد بن على‏، (1403ق)، معانی الأخبار، مصحح: على اکبر غفارى، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‏.
_        ابن حنبل احمد بن محمد، (1416ق)، مسند الإمام أحمد بن حنبل‏، ج41، تحقیق: عامر غضبان و دیگران، ‏با اشراف: عبدالله بن عبدالمحسن‏ترکى، بیروت، مؤسسة الرسالة.
_        ابن شهر آشوب، محمدبن على‏، (1379ق)، مناقب آل أبی طالب علیهم السلام، قم، علامه.
_        ابن منظور، محمد بن مکرم، (1414ق)، لسان العرب، 7جلد، بیروت، دار صادر.
_        ابن­ترکه، صائن الدین على، (1378)،‏ شرح فصوص الحکم، تصحیح: محسن بیدار فر، قم، انتشارات بیدار.
_        ابن‌نوبخت، ابراهیم، (1413ق)، الیاقوت فی علم الکلام، قم، مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی.
_        ازهرى، محمد بن احمد، (1421ق)، تهذیب اللغة، 12جلد، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
_        اس‍ترآب‍ادی‌، ع‍ب‍دال‍ج‍ب‍ار ب‍ن‌ اح‍م‍د، (۱۴۲۲ق)، شرح الأصول الخمسة، مصحح: احمد بن حسین ابی‌هاشم‌ و سمیر مصطفی رباب‌، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
_        اسعدی، علیرضا، (1397)، «صراط در نظام حکمت صدرایی»، خردنامه صدرا، 93، پاییز 1397، 25-40.
_        انصاری مقدم، مجتبی، (1400)، «تحلیل تفسیری مفهوم «صراط مستقیم» در سوره فاتحه با تمرکز بر تفسیر المیزان علامه طباطبایی»، پژوهش های معاصر در علوم و تحقیقات، 21، فروردین 1400، ۴۴ ۳۲.
_        آملى، سید حیدر، (1422ق)، تفسیر المحیط الأعظم‏، تصحیح: سید محسن موسوى تبریزى‏، تهران، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى‏.
_        بالى زاده الحنفى، مصطفى، (1422ق) شرح فصوص الحکم، بیروت، دار الکتب العلمیة.
_        بخارى، محمدبن اسماعیل‏، (1410ق)، صحیح البخاری‏، ج10، قاهر، وزارة الاوقاف، المجلس الاعلى للشئون الاسلامیة، لجنة إحیاء کتب السنة.
_        بستانی قاسم، کرئی زهرا، (1389)، «معنا، ویژگیها و مصادیق صراط مستقیم در قرآن کریم»، بینات، 67، پاییز 1389، 6-18.
_        تفتازانی، مسعود بن عمر، (1412ق)، شرح المقاصد، ج5، قم، الشریف الرضی.
_        تفتازانی، مسعود بن عمر، (۱۴۲۱ق)، شرح العقائد النسفیة و معه العقائد النسفیة، تصحیح: طه عبد الروف سعد، قاهره، المکتبة الأزهریة للتراث.
_        جوادی آملی عبدلله، (1387)، تفسیر موضوعی قرآن کریم (جلد نهم)، تنظیم: حسن واعظی محمدی، قم، مرکز نشر إسراء.
_        جوادی آملی عبدلله، (1393)، ادب فنای مقربان: شرح زیارت جامعه کبیره (جلد 9)، تحقیق: احسان ابراهیمی، علی صمدی، قم، مرکز نشر إسراء.
_        حسن زاده، صالح، محمد، صدقی الانق، (1399)، «بررسی تحلیلی مفهوم و مصداق صراط مستقیم در قرآن و حدیث» پژوهشنامه معارف قرآنی، 41، تابستان 1399، ۶۳ ۸۶.
_        حلی، حسن بن یوسف، (1413ق)، کشف المراد فی شرح تجرید الإعتقاد، تصحیح: حسن حسن زاده آملی، جماعة المدرسین ومؤسسة النشر الإسلامی، قم.
_        راغب اصفهانى، حسین بن محمد، (1412ق)، مفردات ألفاظ القرآن، بیروت، دار القلم.
_        ربانی گلپایگانی، علی (1392)، القواعد الکلامیة، قم، مؤسسة الإمام الصادق علیه السلام.
_        ربانی گلپایگانی، علی، (1376)، «پلورالیزم یا کثرت گرایی دینی(2) وحدت دین و صراط مستقیم» کلام اسلامی، 24، 1376 ،  صص
_        رضایی اصفهانی، محمدعلی، صادقی، ابوالفضل، (1399)، «بررسی و نقد ادلّه قرآنی عبدالکریم سروش در باب کثرت گرایی دینی و تنکیر صراط مستقیم با تأکید بر آراء علامه طباطبایی»، شبهه پژوهی مطالعات قرآنی، 2،  بهار و تابستان 1399، ۱۳۷ ۱۵۶.
_        شبر، عبدالله، (۱۴۲۴ق)، حق الیقین فی معرفة أصول الدین، قم، أنوار الهدی.
_        شریف­زاده محمدرضا، رهبر رامک، (1398)، «مطالعه تطبیقی عبور از پل چینود زرتشت و پل صراط از دیدگاه هنر»، پژوهش در هنر و علوم انسانی، 17،  تیر 1398، 45-52.
_        صادقی، مرضیه، (1395)، «گام های مؤثر در صراط مستقیم انسانیت با تکیه بر آرای امام خمینی»، متین، 71،  تابستان 1395، 63-80.
_        صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، (1366)(الف)، تفسیر القرآن الکریم، تصحیح: محمد خواجوی، قم، بیدار.
_        ---------------، (1366)(ب)، شرح أصول الکافی، تصحیح: محمد خواجوی، تهران، وزارت فرهنگ و آموزش عالی. موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی (پژوهشگاه).
_        ---------------، (1368)، الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، قم، مکتبة المصطفوی.
_        ----------------، (1378)(الف)، المظاهر الالهیة فى اسرار العلوم الکمالیة، تصحیح: سید محمد خامنه‏اى، تهران، بیناد حکمت صدرا.
_        -----------------، (1363)، مفاتیح الغیب، تصحیح: محمد خواجوی، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران.
_        -----------------‏، (1361)، عرشیه، تصحیح: غلام حسین آهنی، تهران، انتشارات مولی.
_        ------------------‏، (1360)، الشواهد الربوبیة فى المناهج السلوکیة، تصحیح: جلال الدین آشتیانی، مشهد، المرکز الجامعى للنشر.
_        ------------------،  (1378)(ب)، سه رساله فلسفی، تصحیح: جلال الدین آشتیانی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
_        ----------------، (1354)، مبدأ و المعاد، تصحیح: سید جلال الدین آشتیانى‏، انجمن حکمت و فلسفه ایران‏، تهران‏.
_        صدرهاشمی، لیلا، (1390)، « صراط مستقیم از دیدگاه کتاب و سنت»، بینات، 71،  پاییز 1390، 51-65.
_        صفار، محمد بن حسن، (1404ق)، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمّد صلّى الله علیهم‏، چاپ دوم، قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی‏.
_        طوسى، محمد بن الحسن، (1411ق)، الغیبة للحجة، تصحیح: عباد الله تهرانى و على احمد ناصح، قم، دار المعارف الإسلامیة.
_        عضدالدین ایجی، عبدالرحمان بن احمد، (1325ق)، شرح المواقف، تصحیح: بدر الدین نعسانى‌، قم، الشریف الرضی.
_        علوى، محمد بن على بن الحسین‏، (1428ق)، المناقب، تصحیح: حسین موسوى بروجردى، قم، دلیل ما.
_        عیاشى، محمد بن مسعود، (1380ق)، التفسیر، تحقیق: هاشم رسولى، تهران، مکتبة العلمیة الاسلامیه.
_        فخر رازی، محمد بن عمر، (1411ق)، المحصل، ملاحظات: حسین اتای، قاهره، مکتبه دار التراث‌.
_        قمى، على بن ابراهیم، (1363)، تفسیر القمی، ‏ ‏محقق: طیب موسوى جزایرى، ‏قم، دار الکتاب.
_        کلینى محمد بن یعقوب، (1407ق)، الکافی، تصحیح: على اکبر غفارى و محمد آخوندى، تهران‏، دار الکتب الإسلامیة.
_        لاهیجی، عبد الرزاق بن علی، (1383)، گوهر مراد، تهران، نشر سایه.
_        مالمیر، محمدابراهیم، ترکاشوند، مریم، (1393)، «تأملی بر «صراط مستقیم» از منظر ابن­عربی و برخی از شارحان نظریه های عرفانی او»، ادیان و عرفان،  47،  بهار و تابستان 1393، 121-146.
_        متوکل علی الله، احمد بن سلیمان، ۱۴۲۴ق، حقائق المعرفة فی علم الکلام، تصحیح: حسن بن یحیی یوسفی، صنعا، مؤسسة الإمام زید بن علی الثقافیة.
_        مصباحی مقدم، غلامرضا، (1376)، «صراط مستقیم، نه صراط های مستقیم»، مقالات و بررسی ها، 61، 227-256.
_        مفید، محمد بن محمد، (1413ق)، الفصول المختارة، تصحیح: على میر شریفى، ‏قم، کنگره شیخ مفید.
_        مقدسی، محمد بن محمد، (1425ق)، المسامرة فی شرح المسایرة، بیروت، المکتبة العصریة.
_        منصور بالله، قاسم بن محمد، (۱۴۲۱ق)، الأساس لعقائد الأکیاس و فی معرفة رب العالمین و عدله فی المخلوقین و ما یتصل بذلک من أصول الدین، صعده، مکتبة التراث الإسلامی.
_        موسوی بایگی، سیده زهرا، حسینی شاهرودی، سیدمرتضی، وطن‌دوست، محمدعلی، (1400)، «بررسی جایگاه پیامبر خاتم پیش از عالم طبیعت در روایات با رویکرد فلسفی» حکمت اسلامی، 30، پاییز-زمستان1400،  157-179.
_        موسوی، سیده زهرا، حسینی شاهرودی، سیدمرتضی، وطن‌دوست حقیقی مرند، محمدعلی، (1400)، «روایات خلقت نوری و موضع سه حکیم بزرگ: صدرالمتألهین ، فیض کاشانی و علامه طباطبایی»، دوره 16، اسفند 1400، 261-282.
_        میرزایی سجاد، حاجی‌ابراهیم رضا، (1398)، «دیدگاه تفسیری صدرالمتألهین درباره «صراط» و «صراط مستقیم» در قرآن کریم»، مطالعات تفسیری، 39، پاییز 1398، ۱۱۷-۱۲۶.
_        میرزایی، سجاد، (1395)، «حقیقت فلسفی «صراط» و اثبات «واحدیت» آن از منظر صدرالمتألهین »، اندیشه نوین دینی، 44، بهار 1395، 75-92.
_        میرزایی، سجاد، حاجی ابراهیم، رضا ، (1400)، «معنا و حقیقت فلسفی- کلامی «صراط» از منظر علامه طباطبائی»، معرفت فلسفی،  71، بهار 1400، ۵۹-۷۴.
_        نورى، حسین بن محمد تقى‏، (1408ق)، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل‏، تحقیق: مؤسسة آل البیت علیهم السلام‏، قم، مؤسسة آل البیت علیهم السلام‏.