جاویدان خرد

جاویدان خرد

ارزیابی تصحیح‌های «فن شعر» الشفاء

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه فلسفه هنر، دانشکده علوم نظری و مطالعات عالی هنر، دانشگاه هنرایران، تهران، ایران.
چکیده
عبدالرحمن بدوی دو تصحیح از فن الشعر کتاب الشفاء ابن سینا منتشر کرده که هر دو منبعی برای ترجمه‌ها و آثار پژوهشی متعددی بوده‌اند. مارگولیوث نیز پیش از او تصحیحی نگاشته است. این تصحیح‌ها تا چه اندازه از لحاظ محتوایی و نسخه‌شناختی معتبرند؟ و آیا ضرورتی برای تدوین تصحیحی جدید وجود دارد؟ برای پاسخ به این پرسش‌ها، با مقایسه این دو تصحیح، میزان صحت محتوای آنها سنجیده می‌شود. همچنین، نسخه‌های خطی اقدم این رساله و نسخ اساس این دو تصحیح معرفی و بررسی می‌شود. نتایج این پژوهش حاکی از آن است که نخستین تصحیح بدوی از کاستی‌های کمتری نسبت به تصحیح بعدی او برخوردار است. هرچند، به‌طور قابل توجهی زیادی بر تصحیح مارگولیوث تکیه دارد. با توجه به اشکالات محتوایی و نسخه‌شناختی هر سه تصحیح و در نظرگرفتن نسخه‌های خطی اقدم و اصحّی که در این پژوهش برشمرده می‌شود، نگارش تصحیح جدیدی از این رساله ضروری به نظر می‌رسد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Poetics of Avicenna’s Cure: A Critical Evaluation of Its Editions

نویسنده English

Hadi Rabiei
Department of Philosophy of Art, Faculty of Theoretical Sciences and Higher Studies of Art, Iran University of Art, Tehran, Iran
چکیده English

Badawī published two critical editions of Poetics of Avicenna’s Cure. Both editions have served as foundational sources for translations and scholarly studies. Prior to him, Margoliouth had also produced an edition. This study asks: how reliable are these editions, both textually and codicologically, and is there a need for a new critical edition? To address these questions, the two editions are compared in order to assess their textual accuracy. In addition, the earliest surviving manuscripts of the treatise, as well as those used as the basis of the editions, are analyzed. The findings show that Badawī’s first edition suffers from fewer shortcomings than his later one, though it is heavily dependent on Margoliouth’s work. Given the textual and codicological deficiencies of all three editions, and in light of earlier and more reliable manuscripts identified in this study, the preparation of a new critical edition of the treatise proves necessary.

کلیدواژه‌ها English

Avicenna
Poetics
Book of the Cure
Badawi
Margoliouth
ابن ابی اصیبعه، احمد بن قاسم (2017). عیون الأنباء فی طبقات الأطباء، تحقیق نزار رضا. بیروت: دار مکتبه الحیاه.
ابن سینا. (1966). فن الشعرمن منطق الشفاء، (تحقیق و مقدمه عبدالرحمن بدوی)، قاهره: الدار المصریه للتألیف و الترجمه.
ابن‌سینا. (۱۰۵۵ ه.) الشفاء [نسخه خطی، شامل منطق و الهیات؛ متن فن شعر از روی برگ ۳۸۸ تا روی برگ ۳۹۷؛ کاتب: محمد رضا ابن مرحوم شاه محمد کونبانی]. کتابخانه ملی فرانسه، شماره ۶۸۲۹.
ابن‌سینا. (۱۲۴۸ ه.) الشفاء [نسخه خطی، استنساخ شده از روی نسخه‌ای متعلق به ۸۹۱ ه.]. کتابخانه دیوان هندی، شماره ۱۴۲۰.
ابن‌سینا. (۵۷۶ ه.) الشفاء [نسخه خطی، دارای افتادگی در بخش پایانی]. موزه بریتانیا، بخش شرقی، شماره ۱۱۳.
ابن‌سینا. (۶۰۳ ه.) الشفاء [نسخه خطی، جلد دهم از منطق، شامل فن شعر از پشت صفحه ۱۷۳ تا روی صفحه ۲۱۶؛ استنساخ شده در حلب به خط محمد بن علی بن حسن؛ دارای مهر کتابخانه ابن اللبودی]. کتابخانه بادلیان، آکسفورد، شماره ۱۱۹ پوکوک.
ابن‌سینا. (۶۲۸ ه.) الشفاء [نسخه خطی، شامل فن شعر از برگه ۲۱۴ تا پشت برگه ۲۲۰]. مسجد جدید، کتابخانه سلیمانیه، استانبول، شماره ۷۷۲.
ابن‌سینا. (۶۶۶ ه.) الشفاء [نسخه خطی، متن فن شعر از پشت برگه ۱۴۳ تا روی برگه ۱۴۷؛ کتابت شده توسط عبدالکافی ابن عبدالمجید ابن عبدالله التبریزی]. کتابخانه نور عثمانیه، استانبول، شماره ۲۷۱۰.
ابن‌سینا. (۶۷۱۶۷۴ ه.) الشفاء [نسخه خطی، متن فن شعر از برگه ۱۵۰ تا پشت برگه ۱۵۳؛ کتابت شده توسط امیرالدین مانیول برای بخت النصر بن شمعون المطبّب]. کتابخانه سلیمانیه، استانبول، شماره ۲۴۴۲.
ابن‌سینا. (۶۹۳ ه.) الشفاء [نسخه خطی، متن فن شعر از برگه ۱۹۶ تا پشت برگه ۲۰۰؛ کتابت شده توسط ابوبکر عبدالله بن احمد بن عبدالله النسّاخ التبریزی برای کتابخانه قطب الدین شیرازی]. کتابخانه سلیمانیه، استانبول، شماره ۱۴۲۴ جارالله.
ابن‌سینا. (۶۹۳۷۰۲ ه.) الشفاء [نسخه خطی، متن فن شعر از پشت برگ ۲۸۵ تا پشت برگ ۲۹۱؛ کتابت شده توسط حسین بن حیدر الرضوی الهاشمی]. کتابخانه جامعه جوادیه، بنارس، هند، شماره ۹۵.
ابن‌سینا. (۶۹۷ ه.) الشفاء [نسخه خطی، متن فن شعر از برگه ۲۲۰ تا روی برگه ۲۲۵؛ کتابت شده توسط شهاب الکرمینی در مدرسه اورخان تبریز]. کتابخانه سلیمانیه، استانبول، شماره ۸۲۳ داماد ابراهیم پاشا.
ابن‌سینا. (بی‌تا). الشفاء [نسخه خطی، تاریخ تملک ۱۱۱۵ ه.]. دارالکتب المصر، شماره ۸۹۴.
ابن‌سینا. (بی‌تا). الشفاء [نسخه خطی، جلد چهارم، شامل بخش‌هایی از منطق: فن ششم تا نهم؛ فن شعر از برگ ۱۲۵ پشت تا ۱۳۸ رو]. کتابخانه بادلیان، آکسفورد، شماره ۱۱۱ هانتینگتون.
ابن‌سینا. (بی‌تا). الشفاء [نسخه خطی، شامل فن شعر از پشت برگ ۲۱۲ تا روی پشت برگ ۲۱۶]. کتابخانه الازهر، مصر، شماره ۳۳۱ بخیت.
ابن‌سینا. (بی‌تا). الشفاء [نسخه خطی، شامل منطق و دو مقاله از طبیعیات؛ متن فن شعر از صفحه ۴۹۹ تا صفحه ۵۰۹؛ ابتدا در تملک ماجد بن محمد حسینی بحرانی]. کتابخانه ملس شورای اسلامی، شماره ۸۸۹.
اسماعیلی، محمد جواد. (1399). «فن سماع طبیعی» الشفاء: ارزیابی وضع کنونی تصحیح متن و چشم‌انداز آینده، جاویدان خرد، 37 (بهار و تابستان)، 39-10.
افنان، سهیل. (1327). نامه ارسطوطالیس درباره هنر شعر، لندن: لوزاک.
بدوی، عبدالرحمن. (1953). فن الشعر: مع الترجمه العربیه القدیمیه و شروح الفارابی و ابن سینا و ابن رشد. قاهره: مکتبه النهضه المصریه.
بدوی، عبدالرحمن. (1993). موسوعه المستشرقین (ط. 2). بیروت: دارالعلم للملایین.
ربیعی، هادی. (1391). تأملی در باب فن شعر ارسطو. کیمیای هنر، 1 (6)، 16-7.
زرقانی، سید مهدی و حسن‌زاده نیری، محمد حسن. (1393). رساله‌های شعری فیلسوفان مسلمان. تهران: سخن.
سحاب، ابوالقاسم. (1317).  فرهنگ خاورشناسان: در شرح حال و خدمات دانشمندان ایران شناس و مستشرقین. تهران: شرکت طبع کتاب.
- طوسی، خواجه نصیرالدین (1395). اساس الاقتباس. به تصحیح مدرس رضوی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
مهدوی، یحیی. (1333). فهرست نسخه‌های مصنفات ابن سینا. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
یوسف ثانی، سید محمود. (1396). بوطیقای ارسطو به روایت حکمای مسلمان (چاپ دوم). تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
 
Afnan, Suhail (1948). Nameh-ye Aristotalis Darbareh-ye Honar-e Shi‘r. London: Luzak. (in Persian)
Margoliouth, D. S. (1887). Analecta orientalia ad poeticam Aristoteleam. D. Nutt.
Margoliouth, D. S. (1911). The poetics of Aristotle. Hodder and Stoughton.
Badawi, ‘Abdulrahman (1953). Fann al-Shi‘r: Ma‘ al-Tarjama al-‘Arabiyya al-Qadima wa Shuruh al-Farabi, Ibn Sina, wa Ibn Rushd. Cairo: Maktabat al-Nahda al-Misriyya.
Badawi, ‘Abdulrahman (1993). Mawsu‘at al-Mustashriqin (Vol. 2). Beirut: Dar al-‘Ilm li al-Malayin.
Bertolacci, A. (2025). Avicenna@: Philosophy on the border of civilizations and intellectual endeavours: Towards a critical edition of the Metaphysics (Ilāhiyyāt of Kitāb al-Šifāʾ) of Avicenna (Ibn Sīnā). Avicenna Project. https://www.avicennaproject.eu
Esmaeili, Mohammad Javad (2020). “Fann-e Sama‘ Tab‘i al-Shifa’: Arzyabi-ye Vaz‘-e Konuni-ye Tashih-e Matn va Cheshmandaz-e Ayandeh.” Javidan-e Kherad, 37 (Spring & Summer), 10–39. (in Persian)
Gibb, H. A. R. (1940). David Samuel Margoliouth, 1858–1940. Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, 72(3), 392–394.
Ibn Abi Usaybi‘ah, Ahmad ibn Qasim (2017). ‘Uyoon al-Anba’ fi Tabaqat al-Atibba’ (Tahqiq: Nizar Rida). Beirut: Dar Maktabat al-Hayah.
Ibn Sina (1966). Fann al-Shi‘r min Mantiq al-Shifa’ (Tahqiq va Moqaddameh: ‘Abdulrahman Badawi). Cairo: Al-Dar al-Misriyya li al-Ta’lif wa al-Tarjama.
Mahdavi, Yahya (1954). Fehrest-e Noskheh-ha-ye Mosannafat-e Ibn Sina. Tehran: Entesharat-e Daneshgah-e Tehran. (in Persian)
Margoliouth, D. S. (1893). Arabic papyri of the Bodleian Library: With transcription and translation. Bodleian Library.
Margoliouth, D. S. (1933). Catalogue of the Arabic papyri in the John Rylands Library Manchester. Manchester University Press
Rabiei, Hadi (2012). “Ta‘ammuli dar Bab-e Fann-e Shi‘r-e Aristu.” Kimiya-ye Honar, 1(6), 7–16. (in Persian)
Ṭūsī, Khwāja Naṣīr al-Dīn (2016). Asās al-Iqtibās. Edited by Mudarris Rażavī. Tehran: University of Tehran Press (in Persian)
Yusef Thani, Sayyid Mahmoud (2017). Butiqay-e Aristu be Revayat-e Hekama-ye Musulman (2nd edition). Tehran: Mo’asseseh-ye Pazhouhesh-i Hekmat va Falsafeh-ye Iran (in Persian)
Zarqani, Sayyid Mahdi & Hasan-zadeh Naieri, Mohammad Hasan (2014). Rasaleha-ye Shi‘ri-ye Filosofan-e Musulman. Tehran: Sokhan. (in Persian)