جاویدان خرد

جاویدان خرد

ابتنای ایمان دینی بر معرفت عقلی از منظر غزالی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
عضو هیئت علمی موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران
چکیده
نحوه رابطه ایمان با دلیل عقلی از مسائل مهم فلسفه دین است. غزالی به منزله منتقد جدی فلسفه و کلام، از سویی علم کلام را حرام و عموم مردم را از ورود به این علم نهی می‌کند و از سوی دیگر انتقادات جدی بر کسانی دارد که سعی دارند ایمان دینی را بر پایه‌های دلایل کلامی و عقلی استوار کنند. وی ایمان مبتنی بر دلیل عقلی را در معرض شبهات و به همین دلیل زوال‌پذیر و ایمان عوام را راسخ‌تر از ایمان مبتنی بر دلایل عقلی می‌داند. غزالی معتقد است ایمان عموم مسلمین صدر اسلام نیز ایمان تقلیدی بوده است که با عبادت و قرائت قرآن تقویت شده است. مخالفت غزالی با کاربست روش عقلی در ایمان، تا حدی است که بسیاری وی را ایمان‌گرای مسلمان دانسته‌اند. در این مقاله ابتدا دیدگاه غزالی شرح و سپس به مهمترین کاستی های نظریه وی در باب ایمان اشاره شده است. تفسیر غزالی از ایمان، زمینه‌ساز نسبیت‌گرایی و کثرت‌گرایی در دین است. وی به رابطه ایمان و تصدیق نظری بی‌توجه بوده و گزارشی ناقص از سیره پیامبر(ص) را ملاک قرار داده است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

ابتنای ایمان دینی بر معرفت عقلی از منظر غزالی

چکیده English

نحوه رابطه ایمان با دلیل عقلی از مسائل مهم فلسفه دین است. غزالی به منزله منتقد جدی فلسفه و کلام، از سویی علم کلام را حرام و عموم مردم را از ورود به این علم نهی می‌کند و از سوی دیگر انتقادات جدی بر کسانی دارد که سعی دارند ایمان دینی را بر پایه‌های دلایل کلامی و عقلی استوار کنند. وی ایمان مبتنی بر دلیل عقلی را در معرض شبهات و به همین دلیل زوال‌پذیر و ایمان عوام را راسخ‌تر از ایمان مبتنی بر دلایل عقلی می‌داند. غزالی معتقد است ایمان عموم مسلمین صدر اسلام نیز ایمان تقلیدی بوده است که با عبادت و قرائت قرآن تقویت شده است. مخالفت غزالی با کاربست روش عقلی در ایمان، تا حدی است که بسیاری وی را ایمان‌گرای مسلمان دانسته‌اند. در این مقاله ابتدا دیدگاه غزالی شرح و سپس به مهمترین کاستی های نظریه وی در باب ایمان اشاره شده است. تفسیر غزالی از ایمان، زمینه‌ساز نسبیت‌گرایی و کثرت‌گرایی در دین است. وی به رابطه ایمان و تصدیق نظری بی‌توجه بوده و گزارشی ناقص از سیره پیامبر(ص) را ملاک قرار داده است..

کلیدواژه‌ها English

ایمان
غزالی
ایمان‌گرایی
ابتناء ایمان بر دلیل
استدلال عقلی
-         ابى­عذبه‏، حسن بن عبدالمحسن، الروضة البهیة فیما بین الاشاعرة و المعتزلة، تحقیق علی‌فرید دحروج‏، سبیل الرشاد، بیروت، 1416ه.ق.
-         اشعری، ابوالحسن، مقالات الإسلامیین و اختلاف المصلین، چاپ سوم، ویسبادن، فرانس شتاینر، 1400ه آلمان،.ق.‏
-         اکبری، رضا، ایمان­گروی، نظریات کرکگور، ویتگنشتاین و پلانتینگا، پژوهشگاه فرهنگ و علوم اسلامی، قم، 1384ه.ش.
-         ایزوتسو، توشیهیکو، مفهوم ایمان در کلام اسلامی، ترجمه زهرا پورسینا، سروش، تهران،  1389ه.ش.
-         بغدادی، عبدالقاهر، الفرق بین الفرق و بیان الفرقة الناجیة منهم‏، دارالجیل، دارالافاق، بیروت، 1408ه.ق.
-     پوستینی، خلیل، بیوک علیزاده، «معقولیت باور دینی، رهیافت کرکگور و غزالی»، پژوهش­نامه فلسفه دین (نامه حکمت)، سال هشتم، دوره دوم، پاییز و زمستان1389، صص5-30.
-         جعفری ندوشن، شهاب، معقولیت گزاره­های دینی، بازخوانی نظریه غزالی، انتشارات دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، 1391.
-          جوادی آملی، عبدالله، معرفت­شناسی در قرآن، مرکز نشر اسراء، قم، 1379ه.ش.
-          خالق­خواه، علی، «رابطه عقل و دین از دیدگاه غزالی و اشارات آن در تربیت دینی»، پژوهش­های علم و دین، پاییز و زمستان 1393، صص111-130.
-         زرین­کوب، عبدالحسین، فرار از مدرسه، چاپ چهارم، امیرکبیر، تهران، 1392.
-         سخنور، محمد داود، نقش عقل در معرفت دینی از منظر محمد غزالی و کرکگور، بوستان کتاب، قم، 1389.
-         طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج، ج1، نشر مرتضی، مشهد، 1403ه.ق. 
-         غزالی، ابوحامد محمد، الاقتصاد فی الاعتقاد، چاپ اول، دارالکتب العلمیه، بیروت، 1409.(الف)
-         _____________،  الاربعین، دارالکتب العلمیه، بیروت، 1409ه.ق.(ب).
-         _____________،  احیاء علوم الدین، تحقیق ابوالفضل زین الدین عبدالرحیم بن الحسین العراقی، دارالشعب، قاهره، بی­تا. 
-         _____________، مجموعه رسائل، (رساله الجام‌العوام عن علم الکلام)، تصحیح مکتب البحوث و الدراسات، دارالفکر، بیروت، 2010.(الف).
-         _____________، مجموعه رسائل، (رساله القسطاس المستقیم)، تصحیح مکتب البحوث و الدراسات، دارالفکر، بیروت، 2010.(ب).
-         _____________، مجموعه رسائل، (رساله المنقذ من الضلال)، تصحیح مکتب البحوث و الدراسات، دارالفکر، بیروت، 2010.(ج).
-         _____________، مجموعه رسائل، (رساله فصل التفرقه بین الاسلام و الزندقه)، تصحیح مکتب البحوث و الدراسات، دارالفکر، بیروت، 2010.(د).
-         _____________،مجموعه رسائل، (رساله معراج السالکین)، تصحیح مکتب البحوث و الدراسات، دارالفکر، بیروت، 2010.(ه).
-         فتال نیشابوری، محمد بن حسن، روضة الواعظین، نشر رضی، قم، بی­تا، ج1.
-         فیاضی، غلامرضا، «حقیقت ایمان از منظر ملاصدرا و علامه طباطبایی»، پژوهش­های فقهی، شماره 1، بهار 1384.
-         قاضی عبدالجبار، قوام الدین مانکدیم ، «شرح الاصول الخمسه»، تحقیق احمدبن حسین ابى­هاشم، چاپ اول،  داراحیاء التراث العربی، بیروت، 1422ه.ق. 
-         کاکایی، قاسم و لاله حقیقت، «ماهیت ایمان از دیدگاه محمد غزالی»، آینه معرفت، بهار1387، ش14.
-         کمپانی زارع، مهدی، حیات فکری غزالی، نگاه معاصر،تهران، 1391.
-         ملکیان، مصطفی، تاریخ فلسفه غرب، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، 1377، ج4.
-         نعمانی، محمد بن ابراهیم،  الغیبة، تهران، مکتبة الصدوق، 1397ه.ق.