مفهوم شناسی «فطرت» و نفی ادرکات فطری در اندیشه سینوی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه معارف اسلامی دانشگاه علم پزشکی مشهد

چکیده

مفهوم «فطرت» از مفاهیمی است که در زبان فلاسفه اسلامی و غربی بیان شده است. در منابع اسلامی نیز در خصوص رابطه انسان با دین در آیات قرآن و روایات نیز آمده است. پیرو کاربرد اخیر، نظریه فطرت در اندیشه متاخرین از جمله مطهری به نحوی مطرح و پرداخته شده که در اندیشه فلسفی مسبوق به سابقه نیست. در فلسفه غرب در قالب اندیشه «ادراکات فطری» بیان شده است. هر چند در اندیشه فلاسفه اسلامی از جمله ابن‌سینا مکرر «فطرت» به کار رفته است ولی بر هیچکدام از دو معنای فوق دلالت ندارد. این مقاله ضمن بیان معنا و کاربرد فطرت در تفکر سینوی به رد این انگاره که وی قائل به ادراکات فطری- اعم از تصوری و تصدیقی- است پرداخته است. فطرت در عبارات شیخ به معنای نوعی استعداد و نیز طبیعت هر قوه ادراکی که استعداد خاص خود را داشته و مشوب به هیچ مدرَکی غیر خود نگشته است، اطلاق شده است؛ او از «فطرت عقل» و «فطرت وهم» نام می‌برد. فطرت به معنایی که متاخرین، معطوف به گرایش دینی انسان، مطرح نمودند در ابن‌سینا و فلاسفه متقدم اسلامی مطرح نیست. در عبارات ابن‌سینا نیز شواهد و دلایل زیادی بر نفی هر گونه معرفت فطری، به معنی دکارتی آن، وجود دارد. علم انسان از معرفت حسی شروع می-شود و هیچ گونه ادراکی قبل از محسوسات در ذهن و لوح ضمیر انسان منقوش نیست.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

-      ابن‌سینا، النجاة من الغرق فی بحر الضلالات، تصحیح محمد تقی دنش­پژوه، دانشگاه تهران، تهران، 1362.

-      ابن‌سینا، کتاب النفس، تحقیق استاد حسن زاده آملی، دفتر تبلیغات اسلامی، قم، 1375ش.

-      ابن‌سینا، کتاب البرهان، تصحیح و مقدمه ابوالعلا عفیفی،مصر، المطبعة الامیریه،  قاهره، 1375ق.

-      ابن‌سینا، شفا، المنطق، تحقیق سعید زاید، مکتبة آیت الله مرعشی، قم، 1404ب.

-      ابن‌سینا، التعلیقات، تحقیق عبدالرحمن بدوی، مکتبة الاعلام الاسلامی، بیروت، 1404 الف.

-      ابن­سینا، البرهان، ترجمه و توضیح مهدی قوام صفری، فکر روز، تهران، 1373.

-      احمدی سعیدی، عباس،1384، درآمدی بر فطرت، مجله حکمت، بهار و تابستان 1384، صفحه 173-193

-      ارسطو، درباره نفس، مترجم علیمراد داوودی، دانشگاه تهران، تهران، 1349.

-      ارسطو، منطق، ترجمه میر شمس‌الدین ادیب سلطانى، نگاه، تهران، 1378.

-      اسکروتن، راجر، تاریخ مختصر فلسفه جدید، ترجمه اسماعیل سعادتی خمسه، حکمت، تهران، 1382.

-      افلاطون، دوره آثار، ترجمه محمد حسن لطفی، خوارزمی، تهران، 1364.

-      امید، مسعود، 1387، نظریه «فطرت؛ سیر تاریخى...»، سال پنجم، شماره چهارم، تابستان 1387،ص 242ـ 193

-      امید، مسعود، مقایسه معرفت­شناسی مطهری و کانت، علم، تهران، 1388.

-      بریه، امیل، تاریخ فلسفه در قرن هفدهم، ترجمه اسماعیل سعادت، هرمس، تهران،1385.

-      بزرگمهر، منوچهر، فیلسوفان تجربی انگلستان، انجمن فلسفه ایران، تهران، 1398ق.

-      جهانگیری، محسن، احوال و آثار و افکار فرانسیس بیکن، علمی فرهنگی، تهران، 1376.

-      حلی، حسن­بن یوسف، الجوهر النضید، بیدار، قم، 1371.

-      خندان، علی اصغر، 1382، «معرفت عقلی و شناخت فطری نزد ابن سینا»، مجله اندیشه حوزه،مهر و آبان ،1382 - شماره 41 و42.

-      داوودی، علیمراد، عقل در حکمت مشاء، حکمت، تهران،1387.

-      دکارت، اصول فلسفه، ترجمه صانعی دره بیدی، موسسه انتشارات الهدی، تهران، 1371.

-      دکارت، تأملات در فلسفه اولی، ترجمه احمد احمدی، سمت، تهران، 1381.

-      الساوی، عمربن­سهلان، البصائر النصیریه، مقدمه و تحقیق از حسن مراغى،  شمس تبریزی، تهران، ‏1383.

-      سهروردی، شهاب­الدین، مجموعه مصنفات، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی تهران، 1382.

-      شیرازی، قطب­الدین، شرح حکمة الاشراق، به اهتمام عبدالله نورانی، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، تهران، 1383.

-      طباطبائی، محمد حسین، اصول فلسفه و روش رئالیسم به همراه پاورقی‌های استاد مطهری، جامعه مدرسین، قم، 1359.

-      طوسی، نصیرالدین، اساس الاقتباس، تصحیح مدرس رضوی، دانشگاه تهران، تهران، 1361.

-      طوسی، نصیرالدین، شرح الاشارات و التنبیهات، مطبعه حیدری، تهران، 1379 ق.

-      فلوطین، دوره آثار، ترجمه محمدحسن لطفی، خوارزمی، تهران، 1366.

-      فولیکه، پل، فلسفه عمومی یا مابعدالطبیعه، ترجمه یحیی مهدوی؛ انتشارات دانشگاه تهران، تهران، 1347.

-      کاپلستون، تاریخ فلسفه، ترجمه غلامرضا اعوانی، ج4، سروش، تهران، 1387.

-      کاپلستون، فردریک، تاریخ فلسفه، ج5، ترجمه امیر جلال الدین اعلم، سروش، تهران، 1382.

-      ملاصدرا، الشواهد الربوبیة، تصحیحح استاد آشتیانی، بوستان کتاب، قم، 1382.

-      ملاصدرا، الحکمة المتعالیه فی اسفار الاربعة العقلیة، احیاء التراث العربی، بیروت، 1981.

-      ملکشاهی، حسن، ترجمه و شرح اشارات و تنبیهات، جلد اول، سروش، تهران، 1375.

-      Gutas Dimitri,2012, Empiricism of avecinna, Oriens, No40,p391-436