جاویدان خرد

جاویدان خرد

حکیم سبزواری و نقد برهان صدرالمتألّهین بر حرکت جوهری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 پژوهشگاه حوزه و دانشگاه
2 دانش آموختۀ دکتری حکمت متعالیه
چکیده
چکیده
یکی از براهین صدرالمتألّهین برای اثبات حرکت جوهری برهان از طریق تلازم میان طبیعت و آثار و حرکات آن است. حکیم سبزواری با این برهان به مخالفت برخاسته، و آن را صرفاً دلیلی الزامی و جدلی، مطابق با مبانی اشراقی، و ناسازگار با مبانی صدرالمتألّهین دانسته است. اشکالات حکیم سبزواری نشان می‌دهد که این برهان با تقریری که صدرالمتألّهین از آن به دست داده است تمام نیست. شهید مطهّری کوشیده است با بازسازی و تقریر جدید این برهان، آن را به برهانی تامّ تبدیل کند. این بازسازی ـ گرچه دارای ابهاماتی است و با تقریر صدرالمتألّهین کاملاً همخوان نیست ـ بحث علمیِ مربوط به برهان یادشده را ارتقا و روشنی بیشتر بخشیده است (به‌ویژه اگر بر اساس علّیّت تحلیلی بازخوانی شود). امّا اوّلاً پیشرفتِ حاصل‌شده نشان‌دهندۀ نادرستیِ تأمّلات و اشکالات حکیم سبزواری در مورد تقریر صدرالمتألّهین نیست و ثانیاً آنچه گشوده شدنِ افق جدید و ارتقای این بحث را باعث شده تأمّلات و چندوچون‌های حکیم سبزواری بوده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Sabzawari and the criticism of Sadr al-Muta’allihin's argument for substantial motion

نویسندگان English

Hussein Ali Shidanshid 1
Mohammad Hadi Tavakkoli 2
1 Research Institute of Hawzah and University
2 پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
چکیده English

Abstract
One of the arguments advanced by Sadr al-Muta’allihin to prove the substantial motion is the argument through the mutual implication between nature and its effects and movements. Sabzawari has opposed this argument, and regarded it as a merely polemical proof which is compatible with the principles of Illuminationist philosophy, and incompatible with the foundations of Sadr al-Muta’allihin himself. The objections raised by Sabzawari shows that this argument in its Sadrian presentation is not compelling. Murtaza Mutahhari has tried to turn this argument into a compelling argument by reconstructing and revising it. This reconstruction, although it is ambiguous and is not completely compatible with Sadrian presentation, makes the scientific discussion of the above mentioned argument clearer and more upgraded (especially if it is refereed on the basis of analytic causation). But, firstly, this progress does not show the falsehood of Sabzawari's objections and considerations about the Sadrian version, and secondly, what has opened up the new horizons and promoted this discussion is the very objections and considerations made by Sabzawari.

کلیدواژه‌ها English

Keywords: Sabzawari
substantial motion
Sadr al-Muta’allihin
analytic causation
Murtaza Mutahhari

 

-     آشتیانی، سیّد جلال­الدّین، «مقدمه و حاشیه بر الشواهدالربوبیة»، در: شیرازی، 1360.

-     آشتیانی، سیّد جلال­الدّین، «مقدمه بر اصول المعارف»، در: فیض کاشانی، ملامحسن، اصول المعارف، تصحیح سیّد جلال‌الدین آشتیانی، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، قم،  1375.

-     آشتیانی، سیّد جلال­الدّین، شرح حال و آرای فلسفی ملاصدرا، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، قم، 1378.

-     ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، النجاة من الغرق فی بحرالضلالات، تصحیح محمدتقى دانش پژوه،‏ انتشارات دانشگاه تهران، تهران، 1379.

-     ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، التعلیقات، تصحیح سیّدحسین موسویان، مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران،  تهران، 1391.

-     تهانوى، محمدعلی، کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم، مکتبة لبنان ناشرون، بیروت، 1996.

-     جوادی آملی، عبدالله، رحیق مختوم (شرح جلد سوم اسفار)، اسراء، قم، 1394.

-     حسن­زاده آملی، حسن، گشتی در حرکت، مرکز نشر فرهنگی رجاء، تهران، (بی­تا).

-     سبزواری، حاج ملاهادی، «التعلیقات علی الشواهد الربوبیة فى المناهج السلوکیة»، در: شیرازی 1360.

-     سبزواری، حاج ملاهادی، شرح­المنظومة، تصحیح و تعلیق حسن حسن­زاده آملى‏،  نشر ناب، تهران، 1379.

-     سبزواری، حاج ملاهادی، «تعلیقه بر اسفار»، در:  شیرازی، 1981.

-     سهروردی، شهاب­الدین، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، تصحیح هانرى کربن، سیدحسین نصر، و نجفقلی حبیبی، پژوهشگاه علوم انسانى و مطالعات فرهنگى، تهران، 1380.

-     شیدانشید، حسینعلی و توکلی، محمدهادی، «نقد و بررسی ادلۀ ابتکاری حکیم سبزواری بر حرکت جوهری»، خردنامۀ صدرا، سال بیست و چهارم، ش95، ص5-22، بنیاد حکمت اسلامی صدرا، تهران، بهار 1398.

-     شیرازی، صدرالدین محمّد، المبدأ و المعاد، تصحیح سید جلال­الدین آشتیانى،انجمن حکمت و فلسفه ایران، تهران، 1354.

-     شیرازی، صدرالدین محمّد، الشواهد الربوبیة فى المناهج السلوکیة، تصحیح و تعلیق سیّد جلال‌الدین آشتیانی، المرکز الجامعى للنشر، مشهد، 1360.

-     شیرازی، صدرالدین محمّد، المشاعر، تصحیح هانرى کربن، کتابخانه طهورى‏، تهران، 1363.

-     شیرازی، صدرالدین محمّد، مجموعه رسائل فلسفى صدر المتألّهین، تصحیح حامد ناجی اصفهانی، انتشارات حکمت، تهران، 1375.

-     شیرازی، صدرالدین محمّد، رسالة فى الحدوث، تصحیح سیّدحسین موسویان، بنیاد حکمت اسلامى صدرا، تهران، 1378.

-     شیرازی، صدرالدین محمّد، شرح و تعلیقۀ صدرالمتألّهین بر الهیّات شفا، تصحیح نجفقلی حبیبی، بنیاد حکمت اسلامی صدرا‏، تهران، 1382.

-     شیرازی، صدرالدین محمّد، شرح الهدایة الاثیریة، تصحیح محمد مصطفى فولادکار، موسسة التاریخ العربى، بیروت، 1422.

-     شیرازی، صدرالدین محمّد، الحکمة المتعالیة فی الاسفار الاربعة العقلیة، داراحیاء‌التراث، بیروت، 1981.

-     طباطبایی، سیّد محمدحسین، «تعلیقه بر اسفار»، در: شیرازی، 1981.

-     طوسی، خواجه نصیرالدّین، شرح الاشارات والتنبیهات، البلاغه، قم، 1375.

-   عبودیّت، عبدالرسول، درآمدی به نظام حکمت صدرایی، سمت، تهران؛ انتشارات مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى، قم؛  (1385-1391).

-     فیّاضی، غلامرضا، هستی و چیستی در مکتب صدرایی، تحقیق و نگارش حسینعلی شیدان‌شید، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، 1387.

-     مطهّری، مرتضی، مجموعه آثار استاد شهید مطهّرى، انتشارات صدر، تهران، (1371-).

 

 
-     آشتیانی، سیّد جلال­الدّین، «مقدمه و حاشیه بر الشواهدالربوبیة»، در: شیرازی، 1360.
-     آشتیانی، سیّد جلال­الدّین، «مقدمه بر اصول المعارف»، در: فیض کاشانی، ملامحسن، اصول المعارف، تصحیح سیّد جلال‌الدین آشتیانی، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، قم،  1375.
-     آشتیانی، سیّد جلال­الدّین، شرح حال و آرای فلسفی ملاصدرا، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، قم، 1378.
-     ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، النجاة من الغرق فی بحرالضلالات، تصحیح محمدتقى دانش پژوه،‏ انتشارات دانشگاه تهران، تهران، 1379.
-     ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، التعلیقات، تصحیح سیّدحسین موسویان، مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران،  تهران، 1391.
-     تهانوى، محمدعلی، کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم، مکتبة لبنان ناشرون، بیروت، 1996.
-     جوادی آملی، عبدالله، رحیق مختوم (شرح جلد سوم اسفار)، اسراء، قم، 1394.
-     حسن­زاده آملی، حسن، گشتی در حرکت، مرکز نشر فرهنگی رجاء، تهران، (بی­تا).
-     سبزواری، حاج ملاهادی، «التعلیقات علی الشواهد الربوبیة فى المناهج السلوکیة»، در: شیرازی 1360.
-     سبزواری، حاج ملاهادی، شرح­المنظومة، تصحیح و تعلیق حسن حسن­زاده آملى‏،  نشر ناب، تهران، 1379.
-     سبزواری، حاج ملاهادی، «تعلیقه بر اسفار»، در:  شیرازی، 1981.
-     سهروردی، شهاب­الدین، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، تصحیح هانرى کربن، سیدحسین نصر، و نجفقلی حبیبی، پژوهشگاه علوم انسانى و مطالعات فرهنگى، تهران، 1380.
-     شیدانشید، حسینعلی و توکلی، محمدهادی، «نقد و بررسی ادلۀ ابتکاری حکیم سبزواری بر حرکت جوهری»، خردنامۀ صدرا، سال بیست و چهارم، ش95، ص5-22، بنیاد حکمت اسلامی صدرا، تهران، بهار 1398.
-     شیرازی، صدرالدین محمّد، المبدأ و المعاد، تصحیح سید جلال­الدین آشتیانى،انجمن حکمت و فلسفه ایران، تهران، 1354.
-     شیرازی، صدرالدین محمّد، الشواهد الربوبیة فى المناهج السلوکیة، تصحیح و تعلیق سیّد جلال‌الدین آشتیانی، المرکز الجامعى للنشر، مشهد، 1360.
-     شیرازی، صدرالدین محمّد، المشاعر، تصحیح هانرى کربن، کتابخانه طهورى‏، تهران، 1363.
-     شیرازی، صدرالدین محمّد، مجموعه رسائل فلسفى صدر المتألّهین، تصحیح حامد ناجی اصفهانی، انتشارات حکمت، تهران، 1375.
-     شیرازی، صدرالدین محمّد، رسالة فى الحدوث، تصحیح سیّدحسین موسویان، بنیاد حکمت اسلامى صدرا، تهران، 1378.
-     شیرازی، صدرالدین محمّد، شرح و تعلیقۀ صدرالمتألّهین بر الهیّات شفا، تصحیح نجفقلی حبیبی، بنیاد حکمت اسلامی صدرا‏، تهران، 1382.
-     شیرازی، صدرالدین محمّد، شرح الهدایة الاثیریة، تصحیح محمد مصطفى فولادکار، موسسة التاریخ العربى، بیروت، 1422.
-     شیرازی، صدرالدین محمّد، الحکمة المتعالیة فی الاسفار الاربعة العقلیة، داراحیاء‌التراث، بیروت، 1981.
-     طباطبایی، سیّد محمدحسین، «تعلیقه بر اسفار»، در: شیرازی، 1981.
-     طوسی، خواجه نصیرالدّین، شرح الاشارات والتنبیهات، البلاغه، قم، 1375.
-   عبودیّت، عبدالرسول، درآمدی به نظام حکمت صدرایی، سمت، تهران؛ انتشارات مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى، قم؛  (1385-1391).
-     فیّاضی، غلامرضا، هستی و چیستی در مکتب صدرایی، تحقیق و نگارش حسینعلی شیدان‌شید، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، 1387.
-     مطهّری، مرتضی، مجموعه آثار استاد شهید مطهّرى، انتشارات صدر، تهران، (1371-).