جاویدان خرد

جاویدان خرد

چه باشد آنچه خوانندش «فلسفه اسلامی»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
عضو هیئت علمی مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران
چکیده
بسیاری از شرق‌شناسان با طرح دلایل چون فرومایگی نژاد سامی عرب‌زبانان و ناتوانی آنان از فلسفه‌ورزی، و منع قرآن از آزاداندیشی بر این باورند که آنچه در نزد مسلمانان فلسفه نامیده می‌شود، چیزی بیش از ترجمه و شرح فلسفه یونان به‌ویژه ارسطو نیست. نویسندگان عرب‌زبان نیز برخی از همین دیدگاه پیروی کرده‌اند. از سوی دیگر، به‌اعتقاد بسیاری از این دو دسته، فلسفه عربی شامل علم کلام و تصوف، بلکه حتی اصول فقه نیز می‌باشد.
این مقاله نشان می‌دهد که هر چند آشنایی با فلسفه یونان نقطه‌آغاز جریان فلسفه در فرهنگ اسلامی است، فلسفه‌ورزی مسلمانان در حد ترجمه و شرح فلسفه یونان متوقف نشده، بسیار از آن فراتر رفته است. فلسفه به‌مثابه «هستی‌شناسی عقلی نظام‌مند» دانشی مستقل از سایر علوم اسلامی است که از کندی/فارابی آغاز شده و تا به امروز به‌ویژه در فرهنگ شیعی تداوم یافته است. سومین محور اصلی این مقاله، تحلیل سیر تکاملی اندیشه فلسفی در سایه آموزه‌های اسلامی است. دین اسلام با تشویق به عقل‌ورزی و نیز طرح مسائل فلسفی بستری بسیار مناسب برای تکامل فلسفه فراهم آورده است. اندیشه‌های فیلسوفان از جهات گوناگونی چون جهت‌دهی، طرح مسئله، پیشنهاد برهان و تصحیح اشتباهات از آموزه‌های دینی کمک گرفته‌اند، در نتیجه فلسفه اسلامی در طول حیات خود روزبه‌روز بالندتر شده، و اکنون به یک نظام فکری توان‌مند تبدیل گشته است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

چه باشد آنچه خوانندش «فلسفه اسلامی»

چکیده English

بسیاری از شرق‌شناسان با طرح دلایل چون فرومایگی نژاد سامی عرب‌زبانان و ناتوانی آنان از فلسفه‌ورزی، و منع قرآن از آزاداندیشی بر این باورند که آنچه در نزد مسلمانان فلسفه نامیده می‌شود، چیزی بیش از ترجمه و شرح فلسفه یونان به‌ویژه ارسطو نیست. نویسندگان عرب‌زبان نیز برخی از همین دیدگاه پیروی کرده‌اند. از سوی دیگر، به‌اعتقاد بسیاری از این دو دسته، فلسفه عربی شامل علم کلام و تصوف، بلکه حتی اصول فقه نیز می‌باشد.
این مقاله نشان می‌دهد که هر چند آشنایی با فلسفه یونان نقطه‌آغاز جریان فلسفه در فرهنگ اسلامی است، فلسفه‌ورزی مسلمانان در حد ترجمه و شرح فلسفه یونان متوقف نشده، بسیار از آن فراتر رفته است. فلسفه به‌مثابه «هستی‌شناسی عقلی نظام‌مند» دانشی مستقل از سایر علوم اسلامی است که از کندی/فارابی آغاز شده و تا به امروز به‌ویژه در فرهنگ شیعی تداوم یافته است. سومین محور اصلی این مقاله، تحلیل سیر تکاملی اندیشه فلسفی در سایه آموزه‌های اسلامی است. دین اسلام با تشویق به عقل‌ورزی و نیز طرح مسائل فلسفی بستری بسیار مناسب برای تکامل فلسفه فراهم آورده است. اندیشه‌های فیلسوفان از جهات گوناگونی چون جهت‌دهی، طرح مسئله، پیشنهاد برهان و تصحیح اشتباهات از آموزه‌های دینی کمک گرفته‌اند، در نتیجه فلسفه اسلامی در طول حیات خود روزبه‌روز بالندتر شده، و اکنون به یک نظام فکری توان‌مند تبدیل گشته است.

کلیدواژه‌ها English

فلسفه اسلامی
شرق‌شناسی
فلسفه عربی
تأثیر اسلام در فلسفه
الف) فارسی و عربی
-         قرآن کریم
-         نهجالبلاغة، ضبط نصّه و ابتکر فهارسه العلمیة: الدکتور صبحی الصالح، القاهرة: دارالکتاب المصری، بیروت: دارالکتاب اللبنانی، الرابعة، 1425ق.
-         إبن­سینا، الإشارات و التنبیهات (در شرح الإشارات و التنبیهات)، الأولی، نشر البلاغة، قم، 1375ش.
-         ـــــــ ، الشفاء (الإلهیات)، راجعه و قدم له الدکتور إبراهیم مدکور، تحقیق: الأب قنواتی، سعید زاید، الأولی، ذوی­القربی، قم، 1428ق.
-     ـــــــ ، المبدأ و المعاد، به‌اهتمام: عبدالله نورانی، انتشارات مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک­گیل با همکاری دانشگاه تهران، اول، تهران، 1363ش.
-         بدوی، عبدالرحمن، التراث الیونانی فی الحضارة الاسلامیة: دراسات لکبار المستشرقین، مکتبة النهضة المصریة، [القاهرة:]، 1940م.
-         حسینی طهرانی، سید محمدحسین، توحید علمی و عینی در مکاتیب حکمی و عرفانی، انتشارات علامه طباطبائی، دوم، مشهد، 1417ق.
-         سامی النشار، علی، نشأة الفکر الفلسفی فی الإسلام، الطبعة التاسعة، دارالمعارف، القاهرة.
-     سهروردی، شهاب­الدین یحیی، حکمة الإشراق (در مجموعه مصنفات شیخ اشراق، ج2، ص1-260)، تصحیح و مقدمه: هنری کربن، سوم، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، 1380ش.
-     ـــــــــــــــــــــــــــ ، کتاب المشارع و المطارحات (در مجموعه مصنفات شیخ اشراق، ج1، ص193-506)، تصحیح و مقدمه: هنری کربن، سوم، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، 1380ش.
-         الشیرازی، صدرالدین محمد، الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، الرابعۀ، دارإحیاء التراث العربی، بیروت، 1410ق، ج1-9.
-         ــــــــــــــــــــــــــــ ، مفاتیح الغیب، مقدمه و تصحیح: محمد خواجوی، اول،  مؤسسه تحقیقات فرهنگى، تهران، 1363ش.
-     ــــــــــــــــــــــــــــ ، المظاهر الإلهیة فی أسرار العلوم الکمالیة، تصحیح، تحقیق و مقدمه: سید محمد خامنه­ای، اول، انتشارات بنیاد حکمت اسلامی صدرا، تهران، 1387ش.
-         ــــــــــــــــــــــــــــ ، رسالۀ فی الحدوث (حدوث العالم)، تصحیح و تعلیق: دکتر سید حسین موسویان، اول، انتشارات بنیاد حکمت اسلامی صدرا، تهران، 1378ش.
-         ــــــــــــــــــــــــــــ ، شرح الهدایة الأثیریة، چاپ سنگی، بی­تا، بی­جا.
-     الصدوق، التوحید، صحّحه و علّق علیه: السید هاشم الحسین الطهرانی، الثامنة، مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین بقم المشرّفة، قم، 1423ق.
-     عبدالرزاق، مصطفی، تمهید لتاریخ الفلسفة الإسلامیة، تقدیم: محمد حلمی عبدالوهاب، القاهرة: دارالکتاب المص ری، دارالکتاب اللبنانی، بیروت: 2011.
-         عبودیت، عبدالرسول، «آیا فلسفه اسلامی داریم؟»، معرفت فلسفی، پاییز و زمستان 1382ش، ش1و2، ص27-42.
-         العلامة الطباطبائی، السید محمدحسین، الرسائل التوحیدیة، الثالة، مؤسسة النشر الإسلامی، قم، 1425ق.
-         ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ، المیزان فی تفسیر القرآن، العشرون، مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین بقم المشرّفة، قم، 1430ق.
-     ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ، شیعه (مجموعه مذاکرات با پروفسور هانری کربن)، به‌کوشش: سیدهادی خسروشاهى، چهارم، مؤسسه بوستان کتاب، قم، 1391ش‏.
-     ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ، علی(ع) و فلسفه الهی، ترجمه: سید ابراهیم سید علوی، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم، 1374ش.
-         ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ، نهایة الحکمة، الثانی عشر، مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعةالمدرسین بقم المشرفة، قم، 1416ق.
-     الفارابی، أبونصر محمد بن‌طرخان، فصوص الحکمة و شرحه للسید إسماعیل الحسینی الشنب غازانی مع حواشی المیرمحمدباقر الداماد، تحقیق: علی اوجبی، اول، انتشارات حکمت، تهران، 1389ش.
-     فلاطوری، عبدالجواد، دگرگونی بنیادین فلسفه یونان در برخورد با شیوه اندیشه اسلامی، اول، مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران با همکاری انتشارات امیرکبیر، تهران، 1394ش.
-         الکلینی، أبوجعفر محمد بن‌یعقوب، الأصول من الکافی، علی أکبر الغفاری، الرابعة، دارصعب و دارالتعارف، بیروت، 1401ق.
-         الکندی، فی الفلسفۀ الأولی (در رسائل الکندی الفلسفیۀ)، حقّقها و أخرجها: محمد عبدالهادی أبوریدة، الثانیة، دارالفکر العربی، مصر، بی‌تا.
-      الکندی، فى الفاعل الحق الأول التام و الفاعل الناقص الذى هو بالمجاز (در رسائل الکندی الفلسفیة)، حقّقها و أخرجها: محمد عبدالهادی أبوریدة، الثانیة، دارالفکر العربی، مصر، بی‌تا.
-         المجلسی، محمدباقر، بحارالأنوار الجامعۀ لدرر أخبار الأئمۀ الأطهار، الثانیۀ، مؤسسۀ الوفاء، بیروت، 1403ق.
-         مدکور، إبراهیم، فی الفلسفة الإسلامیة منهج وتطبیقه، الطبعة الثالثة، دار المعارف بمصر، القاهرة، 2000م.
-         مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج1 (علل گرایش به مادیگری)، ششم، انتشارات صدرا، تهران، 1374ش.
-         ــــــــــــــ ، مجموعه آثار، ج5 (شرح مختصر منظومه)، دوم، انتشارات صدرا، تهران،1373ش.
-         ـــــــــــــــ ، مجموعه آثار، ج6 (اصول فلسفه و روش رئالیسم)، دوم، انتشارات صدرا، تهران، 1373ش.
-         ـــــــــــــــ ، مجموعه آثار، ج9 (شرح مبسوط منظومه (1))، انتشارات صدرا، اول، تهران،  1374ش.
-         ـــــــــــــــ ، مجموعه آثار، ج10 (شرح مبسوط منظومه (2))، اول، انتشارات صدرا، تهران، 1374ش.
-         ـــــــــــــــ ، مجموعه آثار، ج11 (درس‌های اسفار، مبحث حرکت)، سوم، انتشارات صدرا، تهران، 1386ش.
-         ـــــــــــــــ ، مجموعه آثار، ج13 (مقالات فلسفی)، اول، انتشارات صدرا، تهران،  1373ش.
-         وات، مونتگمری، فلسفه و کلام اسلامی، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، تهران، 1370ش.
 
ب)منابع انگلیسی و فرانسه
-         Dugat, Gustave, Histoire Des Philosophes Et Des Théologiens Musulmans (De 632 a 1258 De J C), Paris: Maissonneuve Et Cie Librares - Editeurs, 1878.
-         Gauthier, Léon, Introduction À l'Étude de la Philosophie Musulmane l'Esprit Sémitique Et l'Esprit Aryen; la Philosophie Grecque Et la Religion de L'Islam, Paris: Editions Ernest Leroux, 1923.
-         Munk, Salomon, Mélanges de philosophie Juive et Arabe, Paris: A. Franck, 1859.
-         Renan, Ernest, Averroès et l'Averroïsme Essai Historique, Paris: Calmann Lévy, 1882.
-         Schmoelders, August, Essai sur les écoles philosophiques chez les Arabes et notamment sur la doctrine d'Algazzali, Paris: Firmin Didot freres, 1842.
-         Shamsuddin, Salahuddin Mohd., “Positions of Orientlists toward the Authenticity of Arab-Islamic Sciences and Philosophy”, British Journal of Humanities and Social Sciences, 56, June 2012, Vol. 6 (1), p. 51-66.
-         Tennemann, Wilhelm Gottlieb, A Manual of the History of Philosophy, trans: Arthur Johnson & John Reynell Morell, London: Harrison & Son, 1852.
-         ـــــــــــــــــــــــــــــــ  , Manuel de l'histoire de la philosophie, Victor Cousin (trns.), Paris: Pichon et Didier, 1829.