جاویدان خرد

جاویدان خرد

خوش بودگر محک ترجمه آید به میان: کانت در نثر فارسی فلسفی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استاد تاریخ دانشگاه سن دیگو
چکیده
سنت نگارش متون فلسفی در ایران بیشتر به زبان عربی بوده است، هرچند فلاسفه بعضاً متونی را هم به فارسمی‌ی نوشته‌اند؛ یعنی عربی زبان غالب و رایج فلسفه بود. سنت قدیم عربی‌نویسی درفلسفة هنوز کمابیش در جریان است، چه به صورت ویراست و تفسیر آثار قدیمی و چه به صورت تالیف. اما در فلسفه‌های جدید از حدود سده نوزدهم میلادی به بعد غالبا به فارسی می‌نوشته‌اند، چه در مورد تاریخ فلسفه و چه راجع به رشته‌های فلسفی، مثل فلسفه سیاسی و حقوق.
معمولا تصور رایج نیز چنین است که مترجمین ما بدون آشنایی کافی با زبان مبدأ به ترجمه متونی از زبان‌های دیگر همت می‌گمارند. مثلا بدون آشنایی کافی با فرانسه یا آلمانی متونی از سارتر و نیچه و کانت را ترجمه می کنند. فرض دیگر این است که آنان با زبان مقصد که فارسی باشد به قدر کفایت آشنا هستند. اینها را بارها شنیده‌ایم و یا حتی به صورت امری بدیهی تلقی کرده‌ایم. ولی باید متوجه بود که در همان زبان‌های مبدأ هم هر کسی سراغ سارتر و کانت نمی‌رود و اگر هم رفت (مخصوصا در مورد متون قرون 18 و 19) پس از خواندن‌های مکرر و متوالی بالاخره تا حدی متوجه مقصود نویسنده می‌شود. مترجمین ما هم از برکت تصمیمی که گرفته‌اند مصمم به ترجمه‌اند، و آنان نیز طبیعتا بارها متن مورد نظر را می خوانند و در آن دقت می‌کنند و اگر بار اول و دوم و سوم متوجه نشوند سرانجام مطلب دستشان می‌آید. وانگهی متون مورد نظر، که بیشتر برآمده از عصر روشنگریند (چه مویّد روشنگری باشند چه منقّد آن)، به خودی خود اصمّ و گنگ نیستند و با قدری ممارست خوانندۀِ مصمم مطلب را متوجه می شود. ولی اِشکال این است که در بسیاری از مواقع مترجمین ما بر زبان مقصد که فارسی باشد را تسلط چندانی ندارند، به‌علاوه خود زبان فارسی امروز نیز هنوز پرداخت نشده و ظرفیت‌های جدیدش را شکل نداده است.
از سوی دیگر در مورد مثلا متون فلسفی کلاسیک آلمانی که در قرون 18 یا 19 تالیف شده بودند، باید توجه داشت که خود زبان آلمانیِ فلسفی آنها نیز هنوز جوان و در آغاز راه بود و کمی پیش از آن بسیاری از متون نظری یا کلامی به لاتین نوشته می شدند. این را مثلا در مورد کانت به‌خوبی می‌شود دید که گاه طول تقریبی جملات بسیار بلند است و ارتباط میان اجزای جمله به‌آسانی قابل تشخیص نیست.  در مورد فارسی فلسفی نیز باید مُنصِف بود که ما هر چند دستِ‌کم در مورد فلسفه های جدید هنوز در ابتدای راه هستیم و کمبودهایی داریم ولی پشتکار در رفع این کمبودها، چه در ترجمه و چه مخصوصا در تالیف، می‌تواند دستمایه‌ای باشد برای پرداخت بهتر و گسترش بیشتر فارسی فلسفی.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


ابن بابویه، محمد بن علی (1398ق). التوحید. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
ابن سینا، 1373ش، المباحثات، قم، بیدارفر.
ابن سینا، 1404ق، التعلیقات، تحقیق از عبد الرحمن بدوی،بیروت، مکتبة الاعلام الاسلامی.
احسایی، احمد بن زین­الدین (1384ش). شرح العرشیة. بیروت: مؤسسة البلاغ.
احسایی، احمد بن زین­الدین (1385ش). شرح المشاعر. بیروت: مؤسسة البلاغ.
آذری خویی، محمدبن ابوالقاسم (1387ش). سیف منتضی (شرح حدیث امام رضا (علیه‌السلام))، (تصحیح علی صدرایی خوئی). در ضمن مهریزی، مهدی، صدرایی خویی، علی (1387ش). میراث حدیثی شیعه، دفتر نوزدهم. قم: دارالحدیث، صص235-350.
آشتیانی، میرزامهدی (1377ش). اساس التوحید: مبحث قاعدۀ الواحد و وحدت وجود. تهران: امیرکبیر.
بهمنیار، 1375ش، التحصیل، تصحیح مرتضی مطهّری، تهران، دانشگاه تهران.
تنکابنی، حسین، بی‌تا، شرح مناظره امام رضا (علیه‌السلام) و عمران صابی، نسخه موجود نزد استاد علی صدرایی خوئی
توکلی، محمدهادی، 1403ش، خودآگاهیِ خداوند در بیانات امام رضا (ع)، دانشگاه شیراز، اندیشه دینی شیراز، شماره 90، doi: 10.22099/JRT.2024.49593.3006
جعفری، محمدتقی (1379ش). ترجمه و تفسیر نهج‌البلاغة، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی
حسینی حائری رشتی، سیدمحمدکاظم (1426ق). شرح حدیث عمران الصابی. کویت: مکتبة العذراء.
خاتون‌آبادی، میرمحمداسماعیل، (بی‌تا)، شرح حدیث عمران صابی (مخطوط)، موجود در کتابخانۀ مجلس با شمارۀ بازیابی 6/3307 و شماره مدرک 30923-10
روشن طهرانی، عبدالکریم، 1397، نفحات روشن، به‌کوشش منوچهرصدوقی سها و عبدالرحیم گواهی، قم، آیت اشراق
شبر، سیدعبدالله، 1432ق، مصابیح الانوار فی حل مشکلات الاخبار، قم، دارالحدیث
شیرازی، صدرالدین محمّد، 1360ش، الشواهد الربوبیة فى المناهج السلوکیة، تصحیح سید جلال­الدین آشتیانى، مشهد، المرکز الجامعى للنشر.
قائنی، محمدخلیل بن محمداشرف (بی‌تا)، شرح حدیث عمران صابی (مخطوط)، موجود در کتابخانۀ مجلس با شمارۀ بازیابی 1/3577 و شماره مدرک 34744-10.
قزوینی، عبدالنبی (1407ق). تتمیم امل الآمل. قم: کتابخانۀ آیة الله مرعشی نجفی.
قمی، قاضی سعید (1379ش). شرح الاربعین. تهران: میراث مکتوب.
کلینى، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
مجلسی، محمّدباقر (1423ق). بحار‌الانوار. بیروت: دار احیاء‌التراث العربی.
مختاری نائینی، سیدبهاءالدین محمد (1380ش). شرح حدیث «عمران صابی» (تصحیح علیرضا هزار). در ضمن مهریزی، مهدی، صدرایی خویی، علی (1380ش). میراث حدیثی شیعه، دفتر ششم. قم: دارالحدیث، صص463-478.
مدرس زنوزی، آقاعلی، 1378ش، مجموعه مصنفات حکیم مؤسس آقاعلی مدرس طهرانی، تهران، اطلاعات.
ملاباشی شیرازی، محمدباقر، 1391، لوامع الانوار العرشیة فی شرح الصحیفة السجادیة، اصفهان، مرکز تحقیقات رایانه‌ای حوزۀ علمیۀ اصفهان
موسوی جزائری، سیدنعمة الله، 1417ق، نور البراهین‏؛ قم، مؤسّسة النشر الإسلامی
نیریزی، ام‌سلمه بیگم، 1386، جامع الکلیات، قم، آیت اشراق
نیریزی، سیدقطب‌الدین، 1383ش، منظومة مصباح الولایة و بحرالمناقب الملقب ب«مشکوة الهدایة» و منظومة انوار الولایة الملقب ب«مشکوة الولایة»، تهران، مولی