جاویدان خرد

جاویدان خرد

کندوکاوی چند درپیرامونِ واژگان فلسفی در زبان پهلوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه زبانشناسی دانشکده ادبیات دانشگاه شهید بهشتی. تهران. ایران.
چکیده
در این گفتار نگارنده کوشیده است دربارة دو پرسش بنیادین پاسخ دهد، این که آیا ایرانیان در روزگار ساسانی، یعنی دورة پیش از اسلام، با مسائل و مفاهیم فلسفی و دانش فلسفه آشنایی داشته‌اند؟ و کدام متن از متون زبان پهلوی (فارسی میانه) محتوای فلسفی دارد؟ این گفتار با داده‌های واژگانی و زبانی از متون پهلوی به برخی از مقولات و مفاهیم فلسفی در دو بخش پرداخته است. در بخش نخست شش گروه از داده‌های واژگانی به نکات بدیهی فلسفی اختصاص دارد و در بخش دوم، ده گروه از واژگان در قالب نگاره (نمودار متنی) به برخی از مقولات بنیادین فلسفی اشاره داشته است، چون: هستی (کون)، جهان، گیتی (جهان مادی)، گیهان (عالمَ کُلّ)، آخشیج (عنصر)، رسته (روش، طریق، سلوک)، گوهر (جوهر)، چهر (سرشت)، خرد (عقل)، خودشناسی.
کلیدواژه‌ها

آموزگار، ژاله، 1386، «تکوین عالم و پایان جهان»، زبان فرهنگ اسطوره، 445 455، تهران، معین.
آموزگار، ژاله، 1386،  «استدلال مزدیسنایی در برابر نیست خدای گویان»، زبان فرهنگ اسطوره، 456 468، تهران، معین.
آموزگار، ژاله، 1386،  «ماده و تخمه هستی»، زبان فرهنگ اسطوره، 477 484، تهران، معین.
آموزگار، ژاله،  1396، «ترجمه فصل دوم و سوم شکندگمانیک»، از گذشتههای ایران، 114 122، تهران، معین.
آموزگار، ژاله،  1396،  «پیش بودن همیستار/ سبقت متخاصم (فصل9 شکندگمانیک)»، از گذشتههای ایران، 143 152، تهران، معین.
ایرانی سلیسیتر، دینشاه، 1311، پرتوی از فلسفۀ ایران باستان، بمبئی، انجمن زرتشیان ایرانی.
بنونیست، امیل، 1386، «دربارۀ میراث مزدیسنای در فلسفۀ ایرانی»، ترجمۀ ژاله آموزگار، زبان فرهنگ اسطوره، 204 210، تهران، معین.
بهار، مهراد (مترجم)، 1369، بندهش، فرنبغ دادگی، تهران، توس.
تفضلی، احمد، 1374، تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام، به کوشش ژاله آموزگار، تهران، توس.
تفضلی، احمد،  (مترجم)، 1364 چاپ دوم، مینویِ خرد، تهران، توس.
راشدمحصّل، محمدتقی، 1385، (مترجم)، وزیدگیهای زادسپرم، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
شوارتز، مارتین، 1390، بررسی چند تعبیر عرفانی در گاهان زردشت، ترجمۀ فاطمه جدلی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
عالیخانی، بابک، 1379، بررسی لطایف عرفانی در نصوص عتیق اوستایی، تهران، هرمس.
کاویانی، شیوا، 1377، رازوری در آیین زرتشت (عرفان زرتشتی)، تهران، ققنوس.
منصوری، یدالله، 1394-1400، فرهنگ زبان پهلوی، 5 ج، تهران، دانشگاه شهید بهشتی. 
Anklesaria E.T.D., (1913), abar Čīmīg ī Kustīg az Nigēz ī Weh-dēn (accompanying with Danâk-u Mainyô-I Khard / Pahlavi, Pazand, and Sanskrit texts), Bombay.
Boyce mary, (1968), “Middle Persian Literature”, Iranistik, (Literatur, life. 1), Leiden/ köln.
Chacha, Homi F., (1936), Gajastak Abālish (Pahlavi text with transliteration, English translation, notes and glossary), Bombay.
de Menasce J. P., (1945), Škand-Gumānīk Vičār, Fribourg.
de Menasce J. P.,  (1958), Une Encyclopédie Mazdéenne le Dēnkart, Paris.
de Menasce J. P., (1973), Le Troisième Livre de Dēnkart, Paris.
Frisk, H, (1960), Griechisches Etymologisches Worterbuch, Heidelberg.
Gignoux, P., A. Tafazzoli, (1993), Anthologe de Zādspram, Paris.
Jamasp-Asana H.D.J. & W. West, (1887), Shikand-Gûmânîk Vijâr (The Pâzand-Sanskrit text together with a fragment of the Pahlavi), Bombay.
Jamasp-Asana, J. D. J., (1897), ed.), Pahlavi Texts, Bombay.
Madan, D. M., (1911), Dēnkart (complete text) I-II, Bombay.
Mayrhofer, M., (1956-1980), Kurzgefasstes etymologisches Wörterbuch des Altindischen, I-IV, Heidelberg.
Mesina G., (1939), Libro Apocalittico Persiano Ayātkār ī Žāmāspīk (Testo Pehlevico, Pārsi e Pāzend), Roma; Modi, J. J., (1903), Jâmâspi (Pahlavi, pâzend and Persian Texts), Bombay.
Pakzad, F., (2005), Bundahišn (Zoroastrische Kosmogonie und Kosmologie), Band I, Kritische Edition, Tehran.