جاویدان خرد

جاویدان خرد

نقش قوّۀ تعقّل در خودآگاهیِ «انسان معلّق در فضا» با تأکید بر مباحثات ابن سینا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 پژوهشگاه حوزه و دانشگاه
2 گروه فلسفه و کلام، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران
چکیده
خودآگاهی، یعنی آگاهی بیواسطۀ آدمی به ذات خود، که ابن سینا در برهان انسان معلّق درفضا برای اثبات نَفْس به آن تکیه کرده است حاصلِ فعّالیّتِ کدام قوّۀ ادراکی در آدمی است؟ سخنان ابن سینا در باب این موضوع دارای ابهام وپیچیدگی است: برای برطرف کردن این ابهام و رسیدن به پاسخ نهایی ابن سینا، در این مقاله، با روشی توصیفی، تحلیلی و انتقادی، به بررسی سخنان وی به-ویژه در کتاب مباحثات ـ که مشروح پرداخته و به این نتیجه رسیده‌ایم که در نظر نهایی ابن‌سینا آن قوّۀ ادراکی که عهده‌دار خودآگاهی است هیچ یک از قوای نَفْس نیست، بلکه خودِ نَفْس ادراک کنندۀ ذات خود است. لیکن از آنجا که وی بحث خودآگاهی را غالباً در چارچوب نظریّۀ خود در باب قوای ادراکی ارائه کرده است، گاه آن را تعقّل خوانده و درواقع، عقل یا تعقّل را ـ به اشتراک لفظ ـ به دو معنا به کار برده است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


آملی، شیخ محمّدتقی (1374)، درر الفوائد، قم: دارالتّفسیر.
ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله (1363)، المبدأ و المعاد، به‌اهتمام عبدالله نورانی، تهران مؤسسۀ مطالعات اسلامی.
ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله (1375)، النَفْس من کتاب الشفاء، تحقیق حسن حسن‌زادۀ آملی، قم: بوستان کتاب.
ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله (1376)، الإلهیّات من کتاب الشفاء، تحقیق حسن حسن‌زادۀ آملی، قم: بوستان کتاب.
ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله (1379)، النجاة من الغرق فی بحر الضلالات، تصحیح محمّدتقی دانش‌پژوه، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله (1381)، الإشارات و التّنبیهات، تصحیح مجتبی زارعی، قم: بوستان کتاب.
ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله (1391)، التعلیقات، تصحیح سیّدحسین موسویان، تهران: مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران.
ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله (1394)، الحکمة المشرقیّة: جلد دوم: الطبیعیّات، تصحیح سادات باران، قم: مهر امیرالمؤمنین (ع).
ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله (1396)، المباحثات، مقدّمه و تصحیح محسن بیدارفر، تهران: مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران.
ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله (1400)، رسائل ابن‌سینا، قم: انتشارات بیدار.
ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله (2007)، احوال النَفْس‏، تحقیق و دراسة احمد فؤاد الأهوانی، پاریس: دار بیبلیون.
ابوالبرکات بغدادی، هبةالله‌بن‌علی (1373)، المعتبر فی الحکمة، تصحیح سیّدزین‌العابدین موسوی و دیگران، اصفهان: دانشگاه اصفهان.
رازی، فخرالدّین محمّد (1384)، شرح الإشارات و التّنبیهات، تصحیح علیرضا نجف‌زاده، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
رازی، فخرالدّین محمّد (1410)، المباحث المشرقیة فی علم الالهیات و الطبیعیات، قم: انتشارات بیدار.
شیرازی، صدرالدین محمّد (1354)، المبدأ و المعاد، تصحیح سیّدجلال‌الدّین آشتیانی، تهران: انجمن حکمت و فلسفۀ ایران.
شیرازی، صدرالدین محمّد (1981)، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة، بیروت: دار احیاء التراث.
شیروانی، «بررسی تقریر نوین سوئینبرن از برهان دکارت بر اصالت نَفْس و بازسازی آن بر اساس برهان «انسان معلّق در فضا»ی ابن‌سینا»، ذهن، تابستان 1401، شمارۀ 90، ص119-140
طباطبایی، سیّدمحمّدحسین (1981)، «تعلیقه بر اسفار» در: شیرازی 1981.
طوسی، نصیرالدین محمّدبن‌محمّد (1403ق)، شرح الإشارات و التّنبیهات، قم: دفتر نشر الکتاب.
عبودیّت، عبد الرسول (1391)، درآمدی به نظام حکمت صدرایی، ج3، تهران: سمت.
کرد فیروزجائی، یارعلی (1393)، مباحث معرفت‌شناختی در فلسفۀ اسلامی، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
مصباح یزدی، محمّدتقی (1390)، آموزش فلسفه، قم: انتشارات مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مطهّری، مرتضی (1371-)، مجموعه آثار استاد شهید مطهّری، تهران: انتشارات صدرا.
مطهّری، مرتضی (1381)، یادداشت‌های استاد مطهّری، ج7، تهران: انتشارات صدرا.
منافیان، سیّدمحمّد (1400)، علم النفس در حکمت مشاء: ترجمه، تبیین و تحلیل نمط سوم اشارات ابن‌سینا و شرح خواجۀ طوسی بر آن، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.